NGUYEÂN MINH
Thö ngoû
rong khoaûng vaøi thaäp nieân vöøa qua, söï
buøng noå caùc phöông tieän thoâng tin treân
toaøn theá giôùi, vaø nhaát laø treân khaép caùc thaønh phoá
lôùn ôû Vieät Nam ta, ñaõ mang ñeán nhöõng thuaän lôïi
lôùn lao thuùc ñaåy söï tieán boä vöôït baäc trong haàu
heát caùc laõnh vöïc khoa hoïc, kyõ thuaät, coâng ngheä,
giaùo duïc... Nhöng beân caïnh ñoù, moâi tröôøng phaùt
trieån môùi cuõng ñaët ra khoâng ít nhöõng khoù khaên
thaùch thöùc, nhöõng öu tö lo ngaïi veà söï phaùt trieån
tinh thaàn cuûa theá heä treû trong töông lai.
Nhöõng öu tö lo ngaïi naøy laø hoaøn toaøn coù cô sôû
thöïc teá. Nhö moät côn baõo loác traøn qua, nhöõng yeáu
toá cuûa neàn vaên minh khoa hoïc kyõ thuaät hieän ñaïi
ñang ñe doïa xoaù môø ñi hoaëc ít nhaát cuõng laø laøm
lung lay nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc, taâm linh trong coäi
nguoàn vaên hoaù daân toäc. Ñieàu naøy ñaëc bieät ñaùng
lo ngaïi ñoái vôùi lôùp treû, bôûi caùc em nhö nhöõng caây
non coøn chöa ñuû thôøi gian ñeå baùm reã saâu vöõng
vaøo loøng ñaát meï, chöa ñuû thôøi gian ñeå caûm nhaän
vaø tieáp nhaän ñaày ñuû nhöõng giaù trò tinh hoa töø
truyeàn thoáng laâu ñôøi do toå tieân truyeàn laïi, maø ñaõ
T
TUÛ SAÙCH ROÄNG MÔÛ TAÂM HOÀN
VÌ SAO
TOÂI KHOÅ
NHAØ XUAÁT BAÛN TOÅNG HÔÏP THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH
5
Vì sao toâi khoå?
phaûi tieáp xuùc quaù nhieàu, quaù sôùm vôùi nhöõng giaù
trò vaên hoaù ngoaïi lai. Maëc duø phaàn lôùn trong ñoù
coù nhöõng giaù trò tích cöïc trong vieäc thuùc ñaåy söï
phaùt trieån xaõ hoäi veà maët kinh teá, khoa hoïc, kyõ
thuaät, coâng ngheä... nhöng cuõng coù khoâng ít caùc
yeáu toá ñoäc haïi ñoái vôùi taâm hoàn non treû cuûa lôùp
thanh thieáu nieân trong ñoä tuoåi môùi lôùn.
Söï ñoäc haïi naøy khoâng phaûi do nhaän xeùt chuû
quan hay baûo thuû cuûa theá heä cha anh, maø laø moät
thöïc teá hieån nhieân vaãn toàn taïi töø Ñoâng sang Taây,
ôû baát cöù xaõ hoäi, ñaát nöôùc naøo maø neàn vaên minh
coâng nghieäp hieän ñaïi phaùt trieån maïnh. Noù ñöôïc
bieåu hieän cuï theå qua nhöõng soá lieäu ñaùng lo ngaïi
veà tyû leä cao vaø raát cao cuûa nhöõng vuï phaïm phaùp
vò thaønh nieân, coù thai vaø phaù thai ôû ñoä tuoåi raát
sôùm, hay nhöõng vuï ly hoân khoâng laâu sau ngaøy
cöôùi... vaø ñi xa hôn nöõa laø nghieän röôïu, laø huùt,
chích ma tuyù, roài daãn ñeán troäm cöôùp, töï töû...
Taát caû nhöõng ñieàu ñoù khoâng phaûi gì khaùc
hôn maø chính laø bieåu hieän cuûa söï thieáu vaéng caùc
giaù trò tinh thaàn, caùc giaù trò taâm linh voán laø coäi
nguoàn cuûa ñaïo ñöùc, cuûa vaên hoaù daân toäc. Caùc nhaø
giaùo duïc, caùc vò laõnh ñaïo cuûa chuùng ta haún laø
ñaõ sôùm nhaän ra ñieàu naøy vaø ñaõ coù nhöõng haønh
Thö ngoû
ñoäng tích cöïc, ñuùng ñaén qua haøng loaït caùc phong
traøo "veà nguoàn" cuõng nhö khuyeán khích vieäc xaây
döïng moät neàn vaên hoaù môùi "ñaäm ñaø baûn saéc daân
toäc"...
Nhöõng gì chuùng ta ñaõ laøm laø ñuùng nhöng chöa
ñuû. Trong boái caûnh thöïc teá, caùc baäc cha meï, thaày
coâ giaùo... ñang daàn daàn phaûi boù tay trong vieäc
quaûn lyù con em mình. Nhöõng tuï ñieåm aên chôi,
teä naïn xaõ hoäi döôøng nhö luùc naøo cuõng ñang rình
raäp, vaø cuoái cuøng laø söï buøng noå cuûa phöông tieän
truyeàn thoâng, chæ caàn ngoài tröôùc maùy tính laø caùc
em coù theå deã daøng tieáp xuùc vôùi "ñuû thöù treân ñôøi"
maø khoâng moät con ngöôøi ñaïo ñöùc naøo coù theå töôûng
töôïng ra noåi! ÔÛ möùc ñoä nheï nhaát cuõng laø nhöõng
cuoäc taùn gaãu (chat) haøng giôø voâ boå treân maùy tính,
nhöõng "chuyeän tình" laõng maïn cuûa caùc coâ caäu
nhí chöa quaù tuoåi 15! Vaø haäu quaû khoâng traùnh
khoûi taát nhieân laø naêng löïc hoïc taäp suùt giaûm, caùc
thoùi quen xaáu hình thaønh... vaø haøng traêm söï vieäc
khoâng mong muoán cuõng ñeàu baét ñaàu töø ñoù...
Xaõ hoäi hoaù giaùo duïc laø caùch duy nhaát maø
chuùng ta coù theå laøm ñeå ñoái phoù vôùi thöïc traïng
phöùc taïp naøy. Vaø chuùng ta ñaõ baét ñaàu laøm ñieàu
ñoù töø nhieàu naêm qua. Vaán ñeà chuùng toâi muoán ñeà
6
7
Vì sao toâi khoå?
caäp ôû ñaây laø moät söï môû roäng hôn nöõa khaùi nieäm
"xaõ hoäi hoaù" vaø caùc hình thöùc giaùo duïc, tröïc tieáp
cuõng nhö giaùn tieáp. Moät trong nhöõng vieäc laøm
thieát thöïc nhaát ñeå goùp phaàn vaøo vieäc naøy coù theå
laø coá gaéng boài döôõng, höôùng daãn ñôøi soáng tinh
thaàn cuõng nhö vun boài nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc voán
coù cuûa daân toäc cho caùc em.
Vieäc baûo veä ñôøi soáng tinh thaàn cho con em
chuùng ta laø traùch nhieäm chung cuûa taát caû moïi
ngöôøi, vì theá chuùng toâi thieát nghó laø taát caû caùc
baäc phuï huynh ñeàu phaûi tích cöïc tham gia, taát caû
caùc ngaønh, caùc giôùi... ñeàu phaûi tích cöïc tham gia,
vaø haõy tham gia moät caùch cuï theå baèng nhöõng
vieäc laøm cuï theå.
Xuaát phaùt töø nhöõng suy nghó vaø nhaän thöùc
nhö treân, Nhaø saùch Quang Minh chuùng toâi ñaõ
heát söùc vui möøng khi nhaän ñöôïc lôøi ñeà nghò cuûa
moät nhoùm caùc anh em nhaân só trí thöùc Phaät giaùo
veà vieäc hôïp taùc môû moät tuû saùch vôùi chuû ñeà höôùng
daãn ñôøi soáng tinh thaàn. Chuùng toâi ñaõ ñoàng yù vôùi
nhau seõ coá gaéng duy trì loaït saùch naøy ñeán khi
naøo maø chuùng toâi coøn nhaän ñöôïc söï uûng hoä töø
ñoäc giaû, cho duø khaû naêng thu lôïi nhuaän töø moät tuû
saùch nhö theá naøy coù theå laø raát thaáp.
Thö ngoû
Qua nheàu theá kyû toàn taïi vaø phaùt trieån, song
haønh vôùi bieát bao giai ñoaïn thaêng traàm trong lòch
söû ñaát nöôùc, Phaät giaùo laø toân giaùo lôùn nhaát vaø coå
xöa nhaát cuûa daân toäc ta, xöùng ñaùng laø ngöôøi anh
caû trong ñaïi gia ñình caùc toân giaùo, tín ngöôõng
Vieät Nam - moät ngöôøi anh caû luoân bao dung vaø
khoan hoaø vôùi taát caû caùc em, luoân neâu cao nhöõng
chuaån möïc ñaïo ñöùc, tín ngöôõng truyeàn thoáng cuûa
daân toäc. Chính vì vaäy, moãi giaù trò tinh thaàn cuûa
Phaät giaùo ñeàu ñaõ trôû thaønh di saûn quyù giaù chung
cuûa toaøn daân toäc.
Tuû saùch naøy cuûa chuùng toâi seõ ñöôïc mang moät
teân chung laø "ROÄNG MÔÛ TAÂM HOÀN", vaø nhaém
ñeán vieäc cung caáp nhöõng hieåu bieát cô baûn veà Phaät
giaùo treân tinh thaàn vaän duïng moät caùch thieát thöïc
vaøo chính cuoäc soáng haèng ngaøy. Thieát nghó, khi
coù ñöôïc nhöõng giaù trò tinh thaàn naøy, chuùng ta seõ
nhö nhöõng caây xanh coù coäi nguoàn, coù goác reã vöõng
chaéc, vaø seõ khoâng deã gì bò lung lay, xaâm haïi bôûi
nhöõng yeáu toá tieâu cöïc trong vaên hoaù ngoaïi lai.
Hôn theá nöõa, chuùng ta seõ coù theå taïo laäp moät ñôøi
soáng tinh thaàn toát ñeïp hôn, vöõng chaõi hôn giöõa
cuoäc soáng bon chen taát baät naøy.
8
9
Vì sao toâi khoå?
Hy voïng ñaây seõ laø loaït saùch boå ích cho baát cöù
ai muoán tìm hieåu veà vaên hoaù Phaät giaùo, vaø thoâng
qua ñoù cuõng laø hieåu ñöôïc phaàn lôùn coäi nguoàn vaên
hoaù daân toäc. Maëc duø muïc ñích chính laø nhaém ñeán
vieäc höôùng daãn ñôøi soáng tinh thaàn cho lôùp treû,
chuùng toâi vaãn hy voïng laø loaït saùch cuõng goùp phaàn
cuûng coá nhöõng giaù trò vaên hoaù ñaïo ñöùc noùi chung.
Vaø nhö vaäy, muïc tieâu ñeà ra coù theå laø quaù lôùn so
vôùi trình ñoä vaø khaû naêng hieän coù cuûa chuùng toâi.
Vì theá, chuùng toâi xin chaân thaønh ñoùn nhaän moïi
söï goùp yù xaây döïng cuõng nhö nhöõng lôøi chæ giaùo töø
quyù vò ñoäc giaû cao minh, ñeå noäi dung loaït saùch seõ
ngaøy caøng hoaøn thieän hôn. Chuùng toâi cuõng seõ raát
vui möøng ñöôïc ñoùn nhaän söï hôïp taùc cuûa baát cöù
taùc giaû naøo coù taùc phaåm veà chuû ñeà naøy. Quyù vò coù
theå lieân laïc qua thö töø hoaëc tröïc tieáp taïi ñòa chæ:
Nhaø saùch Quang Minh, soá 416 Nguyeãn Thò Minh
Khai, phöôøng 5, quaän 3, thaønh phoá Hoà Chí Minh,
hoaëc ñieän thoaïi soá: (08) 8 322 386, hoaëc qua ñòa
chæ email: [email protected]
NHAØ SAÙCH QUANG MINH
LÔØI NOÙI ÑAÀU
rong cuoäc soáng, coù nhöõng vaán ñeà maø chuùng
ta khoâng theå giaûi quyeát ñôn thuaàn chæ baèng
tri thöùc. Noùi caùch khaùc, ñoâi khi ta phaûi traûi qua nhöõng
böôùc khaù daøi töø luùc hieåu roõ vaán ñeà cho ñeán khi thöïc söï
vöôït qua ñöôïc noù.
Laáy ví duï, ta coù theå deã daøng moâ taû ñöôïc theá naøo laø
moät neáp soáng ñaïo ñöùc, nhöng ñeå thöïc söï ñaït ñöôïc moät
neáp soáng nhö theá laïi laø vaán ñeà cuûa caû moät ñôøi ngöôøi!
Chuùng ta coù theå deã daøng hieåu vaø ca ngôïi nhöõng ñöùc
tính nhö khoan dung hoaëc nhaãn nhuïc, nhöng ñeå coù
theå thaät loøng tha thöù cho loãi laàm cuûa ai ñoù ñoái vôùi ta,
hay nhaãn nhuïc ñöôïc tröôùc thaùi ñoä xuùc phaïm cuûa ngöôøi
khaùc, chuùng ta khoâng theå chæ ñôn thuaàn laø "hieåu" ñöôïc
vaán ñeà, maø ñoøi hoûi phaûi traûi qua caû moät quaù trình thöïc
haønh, chieâm nghieäm trong thöïc teá coï xaùt giöõa cuoäc
soáng.
Nhöõng gì ñöôïc trình baøy trong taäp saùch moûng naøy
khoâng phaûi laø nhöõng ñieàu môùi meû, maø thaät ra ñaõ töøng
ñöôïc ñöùc Phaät Thích-ca Maâu-ni giaûng daïy caùch nay
T
Coâng ty Vaên hoaù Höông Trang
10
11
Vì sao toâi khoå?
hôn 25 theá kyû. Ñieàu chuùng toâi muoán nhaán maïnh ôû ñaây
laø, coù nhöõng lôøi Phaät daïy tuy ñôn giaûn, nhöng vieäc
mang ra thöïc haønh, aùp duïng vaøo cuoäc soáng haèng ngaøy
laïi khoâng phaûi luùc naøo cuõng deã daøng, bôûi coøn coù bieát
bao trôû löïc do nhöõng thoùi quen vaø ñònh kieán sai laàm
maø moãi chuùng ta ñeàu ñaõ khoâng ngöøng tích luõy töø baáy
laâu nay.
Xuaát phaùt töø thöïc teá naøy, ngöôøi vieát hoaøn toaøn
khoâng coù duïng yù "giaûng giaûi" caùc vaán ñeà theo nhöõng
gì mình hieåu, maø chæ ñôn giaûn laø muoán chia seû nhöõng
kinh nghieäm thöïc söï ñaõ traûi qua trong cuoäc soáng cuûa
baûn thaân. Vaø neáu nhö coù nhöõng ñieåm töông ñoàng nhaát
ñònh naøo ñoù vôùi nhöõng gì maø baïn ñoïc ñaõ töøng caûm
nhaän trong cuoäc soáng, hy voïng laø söï chia seû naøy seõ coù
theå giuùp ích phaàn naøo trong vieäc laøm cho cuoäc soáng cuûa
moãi ngöôøi chuùng ta ngaøy caøng toát ñeïp hôn.
Vaø moät cuoäc soáng "toát ñeïp hôn" chính laø muïc tieâu
khaû thi cho taát caû moïi ngöôøi, bôûi vì seõ laø moät chuyeän
hoang töôûng neáu coù ai ñoù muoán trôû thaønh moät ngöôøi
"toaøn haûo" trong cuoäc soáng naøy. Tuy nhieân, neáu moãi
chuùng ta coù theå nhaän roõ ñöôïc söï vöôn leân cuûa chính
mình trong töøng ngaøy thaùng troâi qua, coù ñöôïc moät ñôøi
Lôøi noùi ñaàu
soáng tinh thaàn thöïc söï toát ñeïp hôn baát chaáp nhöõng
gì xaûy ñeán cho ta trong cuoäc soáng, thì ñieàu ñoù coù theå
khaúng ñònh raèng con ñöôøng ñi ñeán "chaân thieän myõ"
cuûa chuùng ta ñang ngaøy caøng roäng môû, vaø taâm hoàn
ta chaéc chaén cuõng seõ theo ñoù maø ngaøy caøng roäng môû.
Ngöôøi vieát seõ voâ cuøng hoan hyû khi nhaän ñöôïc nhöõng
tin vui nhö theá, vaø ñoù cuõng laø öôùc mô duy nhaát cuûa
taát caû chuùng toâi, nhöõng ngöôøi ñaõ goùp phaàn hình thaønh
neân taäp saùch naøy.
Traân troïng
NGUYEÂN MINH
12
13
Vì sao toâi khoå?
Caâu hoûi vöôït thôøi gian...
öa coù moät ngöôøi bò truùng muõi teân ñoäc.
Nhöõng thaân nhaân cuûa ngöôøi aáy voäi vaøng
chaïy ñi môøi thaày thuoác ñeán ñeå nhoå teân ra, tìm
thuoác giaûi ñoäc vaø baêng boù veát thöông. Nhöng oâng
ta nhaát quyeát ngaên laïi vaø muoán moïi ngöôøi phaûi
cho oâng ta bieát laø teân ñoäc aáy töø ñaâu baén tôùi,
teân aáy do ai baén, teân aáy laøm baèng caây gì... cuõng
nhö haøng loaït caâu hoûi khaùc. Con ngöôøi ngu si toäi
nghieäp aáy roát cuoäc vì muoán thoûa maõn nhöõng thaéc
maéc cuûa mình, maø ñaõ trì treä vieäc cöùu chöõa neân
cuoái cuøng phaûi boû maïng.
Chaéc haún coù nhieàu baïn ñoïc seõ khoâng theå nhòn
cöôøi khi nghe caâu chuyeän treân, vì tính chaát khoâi
haøi ñeán möùc gaàn nhö phi lyù cuûa noù. Chuùng ta
thaät khoù maø hình dung ñöôïc laø coù theå coù moät
con ngöôøi ngu si ñeán theá, vaø ñaây haún chæ laø moät
caâu chuyeän ñöôïc ai ñoù nghó ra ñeå choïc cöôøi ngöôøi
khaùc maø thoâi...
X
14
15
Vì sao toâi khoå?
Nhöng neáu toâi noùi theâm ñeå baïn ñoïc ñöôïc bieát
raèng, caâu chuyeän treân ñöôïc trích töø kinh Ñaïi
Baùt Nieát-baøn, quyeån thöù 15, phaåm thöù 8 (phaåm
Thaùnh haïnh), vaø raèng ñaây laø moät boä kinh ñoà soä
vaøo baäc nhaát nhì trong kinh taïng Phaät giaùo, goàm
caû thaûy 42 quyeån, ñeà caäp ñeán haàu heát caùc phaàn
tinh yeáu cuûa giaùo lyù Ñaïi thöøa... coù leõ ñieàu ñoù seõ
coù theå laøm cho baïn suy nghó theâm ñoâi chuùt veà
nhöõng gì aån chöùa beân trong caâu chuyeän coù veû nhö
khoâi haøi vöøa ñöôïc keå treân.
Thaät ra, phaàn lôùn trong chuùng ta ñeàu coù
nhöõng luùc - vaø thaäm chí laø raát nhieàu khi - khoâng
khaùc maáy vôùi con ngöôøi ngu si toäi nghieäp aáy! Khi
chuùng ta ñoái maët vôùi moät khoå ñau naøo ñoù, ñieàu
tröôùc tieân chuùng ta laøm theo quaùn tính laïi chính
laø ñaët ra haøng loaït caâu hoûi veà söï vieäc, chaúng haïn
nhö ai ñaõ gaây ra ñieàu aáy, hoaëc vì sao hoï laøm nhö
theá... Trong moät taâm traïng bình tónh vaø saùng
suoát, chuùng ta seõ deã daøng nhaän ra laø haàu heát
nhöõng thaéc maéc cuûa chuùng ta ñoâi khi hoaøn toaøn
voâ boå, chaúng giuùp ñöôïc gì trong vieäc giaûi quyeát
vaán ñeà, maø thöïc söï chæ laøm cho ta chaäm treã hôn
trong vieäc coù ñöôïc nhöõng phaûn öùng thích ñaùng vaø
kòp thôøi.
Caâu hoûi vöôït thôøi gian
Trong ñeâm toái, moät ngöôøi ñang moø maãm töøng
böôùc ñi treân con ñöôøng toái taêm khoâng moät aùnh
ñeøn. Ñoät nhieân, anh ta vaáp phaûi moät vaät caûn
- moät caùi gheá gaõy chaân maø ai ñoù ñaõ vaát ra ñöôøng.
Ngöôøi aáy ngaõ nhaøo, chuùi muõi xuoáng ñöôøng vaø
thaäm chí coù theå laø bò saây saùt, chaûy maùu ôû ñaâu ñoù
treân thaân theå... Khi sôø soaïng nhaän ra ñöôïc caùi
gheá gaõy laø thuû phaïm ñaõ laøm mình teù ngaõ, trong
ñaàu anh ta töùc toái baät leân caâu hoûi: "Thaèng quaùi
naøo laïi coù theå neùm caùi gheá naøy ra giöõa ñöôøng moät
caùch voâ yù thöùc ñeán theá? Giaù maø bieát ñöôïc, phaûi
cho noù moät traän ra troø môùi ñöôïc..."
Vaâng, caâu chuyeän naøy laø hoaøn toaøn coù theå xaûy
ra, vaø raát thöôøng xaûy ra ñuùng nhö theá trong cuoäc
soáng naøy. Neáu baïn rôi vaøo hoaøn caûnh töông töï
nhö treân vaø coù moät caùch öùng xöû khaùc hôn, saùng
suoát hôn, baïn coù theå töï haøo veà ñieàu ñoù. Bôûi vì
coù raát nhieàu ngöôøi khoâng ñöôïc nhö vaäy. Thay vì
ngay laäp töùc tìm xem mình ñaõ bò thöông toån ôû
ñaâu, chaûy maùu nôi naøo... vaø kòp thôøi giaûi quyeát
nhöõng veát thöông aáy, chuùng ta laïi raát thöôøng ñeå
taâm tröôùc heát ñeán nhöõng ñieàu "voâ boå" nhö treân
ñeå thoûa maõn söï töùc giaän hay ñoâi khi chæ laø söï toø
moø...
16
17
Vì sao toâi khoå?
Trong cuoäc soáng, chuùng ta khoâng chæ moät ñoâi
laàn vaáp ngaõ trong ñeâm toái, khoâng chæ moät ñoâi laàn
ñoái maët vaø chòu ñöïng nhöõng tình huoáng khoå ñau,
bi ñaùt... Thöïc ra, chuoãi ñau khoå trong cuoäc soáng
naøy ñaõ noái tieáp nhau nhieàu ñeán noãi coù ngöôøi phaûi
thoát leân raèng: "Haïnh phuùc chæ laø söï taïm döøng
cuûa nhöõng khoå ñau." Vaø trong haàu heát caùc tình
huoáng khoå ñau maø chuùng ta phaûi traûi qua, phaûi
chòu ñöïng, chæ rieâng vieäc loaïi boû ñöôïc nhöõng caâu
hoûi "voâ boå" nhö treân ñaõ laø moät quyeát ñònh voâ
cuøng saùng suoát, coù theå laøm giaûm nheï raát nhieàu
aùp löïc cho ñôøi soáng cuûa moãi chuùng ta.
Khi loaïi tröø ñöôïc nhöõng caâu hoûi "voâ boå", chuùng
ta môùi baét ñaàu coù theå nhaän ra ñöôïc nhöõng gì quaû
thaät ñaùng quan taâm tìm hieåu vaø thöïc söï goùp phaàn
giuùp chuùng ta giaûi quyeát vaán ñeà. Chaúng haïn, baïn
coù theå khoâng quan taâm ñeán vieäc ai ñaõ gaây ra
nhöõng khoå ñau cho baïn, nhöng baïn raát caàn phaûi
phaân tích vaø hieåu ñöôïc nhöõng nguyeân nhaân daãn
ñeán khoå ñau ñeå coù theå coù nhöõng bieän phaùp ñoái
trò thích hôïp.
Moät thöông gia thaát baïi trong cuoäc caïnh tranh
gay gaét daãn ñeán phaù saûn. OÂng ta khoâng caàn quan
taâm ñeán vieäc ñoái thuû ñaõ ñaùnh baïi mình treân
Ñôøi laø beå khoå
thöông tröôøng laø ai, vì ñieàu ñoù thaät ra laø chaúng
coù ích gì. Nhöng neáu oâng ta muoán gaày döïng laïi söï
nghieäp treân thöông tröôøng thì nhaát thieát khoâng
theå khoâng phaân tích roõ nhöõng nguyeân nhaân ñaõ
daãn ñeán söï thaát baïi cuûa mình...
Cuõng vaäy, chuùng ta khoâng theå ñoái trò vaø vöôït
qua ñöôïc nhöõng khoå ñau trong cuoäc soáng neáu
chuùng ta khoâng nhaän roõ ñöôïc baûn chaát vaø nhöõng
nguyeân nhaân daãn ñeán khoå ñau. Vì theá, khi phaûi
ñoái maët vôùi khoå ñau, caâu hoûi muoân ñôøi maø moãi
chuùng ta phaûi saùng suoát ñaët ra ñeå töï traû lôøi vaãn
laø: "Vì sao toâi khoå?"
Ñôøi laø beå khoå...
où ngöôøi cho raèng nhaän xeùt nhö vaäy laø bi
quan, yeám theá. Nhöng thaät ra ñoù chæ laø
neâu leân moät söï thaät, vaø thaúng thaén nhìn nhaän
söï thaät aáy laø moät thaùi ñoä khôûi ñaàu tích cöïc. Söï bi
quan hay laïc quan coù theå laø thuoäc veà quan ñieåm
rieâng cuûa moãi ngöôøi, nhöng cho duø ñöùng veà quan
ñieåm naøo thì moãi chuùng ta cuõng ñeàu khoâng theå
phuû nhaän ñöôïc nhöõng khoå ñau maø mình phaûi traûi
qua trong cuoäc soáng naøy.
C
18
19
Vì sao toâi khoå?
ÔÛ ñaây, chuùng ta khoâng ñi vaøo phaân tích vaán ñeà
trong nhöõng yù nghóa trieát hoïc saâu xa vaø phöùc taïp
cuûa noù, maø chæ ñeà caäp ñeán nhöõng gì moãi chuùng ta
ñeàu coù theå nhaän thaáy vaø buoäc phaûi ñoái maët, phaûi
tieáp xuùc haèng ngaøy trong cuoäc soáng.
Noùi chung, moïi taâm traïng khoå ñau cuûa chuùng
ta ñeàu phaùt sinh vì nhöõng ñieàu kieän mang laïi söï
vui thích, khoaùi yù cho chuùng ta khoâng theå toàn
taïi maõi maõi; vì nhöõng ñieàu mong caàu cuûa chuùng
ta khoâng ñöôïc ñaùp öùng, thoûa maõn; hoaëc vì phaûi
ñöông ñaàu, chòu ñöïng nhöõng hoaøn caûnh maø chuùng
ta khoâng öa thích trong cuoäc soáng.
Neáu nhö chuùng ta yeâu thích cuoäc soáng naøy
bao nhieâu, thì chæ moät yù töôûng veà caùi cheát seõ ñeán
vaøo moät ngaøy naøo ñoù cuõng ñuû laøm cho chuùng ta
phaûi ñau khoå baáy nhieâu. Nhöng cho duø muoán hay
khoâng muoán, ta vaãn phaûi thöøa nhaän moät thöïc
teá laø: taát caû chuùng ta ai ai cuõng ñeàu phaûi cheát.
Söï thaät naøy laøm cho chuùng ta ñau khoå, vaø moãi
ngöôøi chuùng ta ñeàu phaûi chòu ñöïng nhöõng daèn vaët
khaùc nhau khi ñoái maët vôùi söï thaät naøy. Ñaây cuõng
laø moät trong nhöõng nguyeân nhaân laøm naûy sinh
nhieàu toân giaùo cuûa nhaân loaïi töø thuôû sô khai, khi
Ñôøi laø beå khoå
maø con ngöôøi caûm thaáy haàu nhö baát löïc khoâng
theå töï mình vöôït qua ñöôïc söï an baøy naøy trong
thöïc teá cuoäc soáng. Ñoái vôùi moät soá ngöôøi, cho duø
khoâng thöïc söï bieát ñöôïc ñieàu gì seõ xaûy ra sau khi
cheát, nhöng nieàm tin veà moät ñôøi soáng sau khi
cheát coù veû nhö laø choïn löïa duy nhaát ñeå giuùp hoï
bôùt khoå ñau khi nghó ñeán caùi cheát roài seõ ñeán.
Nhöng ñoù khoâng phaûi laø quan ñieåm cuûa taát
caû moïi ngöôøi. Moãi ngöôøi chuùng ta ñeàu coù theå coù
nhöõng quan ñieåm, thaùi ñoä khaùc nhau veà caùi cheát.
Tuy vaäy, ñieåm chung cuûa taát caû chuùng ta laø khoâng
ai mong muoán ñieàu ñoù xaûy ra, cho duø chuùng ta
hieåu raèng söï thaät aáy khoâng theå naøo thay ñoåi.
Vì vaäy, chuùng ta vaãn phaûi thöøa nhaän raèng vieäc
sinh ra ñeå roài phaûi cheát ñi laø moät noãi khoå maø
moãi ngöôøi trong chuùng ta ñeàu buoäc phaûi nhaän laáy
ngay töø khi caát tieáng khoùc chaøo ñôøi.
Nhöng khoâng chæ laø söï cheát. Trong nhöõng noãi
khoå chung nhaát cuûa moïi con ngöôøi chuùng ta coøn
coù söï giaø yeáu vaø beänh taät. Neáu baïn cuõng gioáng
nhö toâi vaø bao nhieâu ngöôøi khaùc, taát nhieân laø baïn
cuõng khoâng mong muoán coù moät ngaøy naøo ñoù tay
chaân run raåy, toùc baïc, löng khoøm, maét loøa, tai
ñieác... vaø söùc löïc daàn daàn caïn kieät chæ coøn bieát
20
21
Vì sao toâi khoå?
keùo leâ nhöõng hôi thôû yeáu ôùt cuoái cuøng ñeå chôø ñôïi
ngaøy nhaém maét... Nhöng söï giaø yeáu laïi cuõng laø
moät ñieàu taát yeáu khoâng ai trong chuùng ta traùnh
khoûi, ngay caû nhöõng ngöôøi may maén nhaát - taát
nhieân laø toâi khoâng duøng töø "may maén" cho nhöõng
ai phaûi cheát tröôùc luùc tuoåi giaø.
Maët khaùc, söï giaø yeáu luoân ñi ñoâi vôùi beänh taät,
khi maø cô theå cuûa chuùng ta trôû neân yeáu ôùt vaø deã
daøng suy suïp tröôùc baát cöù söï thay ñoåi baát lôïi naøo
töø moâi tröôøng beân ngoaøi.
Nhöng coøn hôn theá nöõa, beänh taät coù theå ñeán
vôùi baát cöù ai trong chuùng ta, vaøo baát cöù thôøi ñieåm
naøo maø khoâng phaûi ñôïi ñeán luùc tuoåi giaø. Cho duø
söï tieán boä cuûa y hoïc ngaøy nay quaû thaät ñaõ ngaên
ngöøa vaø chöõa trò ñöôïc khaù nhieàu caên beänh, nhöng
vieäc xoùa haún cuïm töø "beänh taät" ra khoûi ngoân ngöõ
loaøi ngöôøi coù veû nhö vaãn laø moät ñieàu hoaøn toaøn
khoâng töôûng. Vaø thöïc teá laø trong nhöõng naêm qua,
thaäm chí chuùng ta coøn chöùng kieán söï phaùt sinh
cuûa nhieàu caên beänh môùi maø tröôùc ñaây nhaân loaïi
voán chöa töøng bieát ñeán!
Nhöõng noãi khoå maø chuùng ta vöøa ñeà caäp treân
ñaây laø bao truøm khaép thaûy nhaân loaïi, khoâng phaân
Ñôøi laø beå khoå
bieät quoác gia, toân giaùo, chuûng toäc hay ñòa vò xaõ
hoäi... Hay noùi caùch khaùc, ta coù theå deã daøng thaáy
roõ moät söï thaät laø ngay caû nhöõng baäc ñeá vöông
quyeàn uy toät ñænh trong lòch söû nhaân loaïi cuõng
chöa töøng thoaùt khoûi! Chæ rieâng nhöõng ñieåm naøy
thoâi cuõng ñaõ quaù ñuû ñeå minh chöùng cho nhaän xeùt:
Ñôøi laø beå khoå.
Nhöng trong "beå khoå" meânh moâng aáy khoâng
chæ coù con soùng lôùn laø nhöõng noãi khoå sinh, giaø,
beänh, cheát (sinh laõo beänh töû khoå -)
maø chuùng ta vöøa ñeà caäp, voán luoân ñeo ñuoåi chuùng
ta trong suoát cuoäc ñôøi naøy. Trong thöïc teá coøn coù
voâ soá nhöõng con soùng nhoû luoân nhaáp nhoâ treân
maët beå vaø coù theå gaây khoå cho moãi chuùng ta baát cöù
luùc naøo. Trong soá nhöõng noãi khoå "thoaït coù thoaït
khoâng" naøy, söï chia lìa vôùi nhöõng ngöôøi mình
thöông yeâu (aùi bieät ly khoå -) laø moät
noãi khoå maø trong chuùng ta raát ít ngöôøi chöa töøng
traûi qua. Ngöôïc laïi, söï gaàn guõi hoaëc phaûi tieáp
xuùc thöôøng xuyeân vôùi nhöõng ngöôøi maø ta khoâng
öa thích hoaëc oaùn gheùt (oaùn taéng hoäi khoå -
) cuõng laø moät noãi khoå khoâng ai mong muoán
nhöng vaãn thöôøng gaëp phaûi. Maët khaùc, khi chuùng
ta mong muoán, khao khaùt moät ñieàu gì maø khoâng
theå ñaït ñöôïc, chuùng ta cuõng khoâng theå traùnh khoûi
22
23
Vì sao toâi khoå?
rôi vaøo taâm traïng ñau khoå (caàu baát ñaéc khoå -
). Vaø khi nhöõng ñieàu kieän toàn taïi cuûa thaân
taâm chuùng ta trong moâi tröôøng khoâng ñöôïc haøi
hoøa, thuaän lôïi (nguõ aám xí thaïnh khoå -
), chuùng ta cuõng rôi vaøo ñau khoå.
Nhöõng noãi khoå nhö treân ñöôïc goïi chung laø
Baùt khoå (), nghóa laø 8 noãi khoå, cuõng coù theå
xem nhö ñaõ thaâu toùm haàu heát nhöõng noãi khoå maø
chuùng ta traûi qua trong cuoäc soáng. Vaø nhìn chung
laïi, nhöõng taâm traïng khoå ñau naøy ñeàu phaùt sinh
khi moät tình traïng toát ñeïp, söï vui thích hay öa
muoán naøo ñoù cuûa chuùng ta buoäc phaûi chaám döùt
khoâng coøn toàn taïi nöõa, chaúng haïn nhö söï soáng,
söùc khoûe, tuoåi thanh xuaân... hoaëc khi nhöõng ñieàu
mong caàu cuûa chuùng ta khoâng ñöôïc thoûa maõn,
chaúng haïn nhö tieàn baïc, danh voïng, tình yeâu...
hoaëc khi ta phaûi chòu ñöïng nhöõng hoaøn caûnh maø
ta khoâng öa thích, chaúng haïn nhö thôøi tieát quaù
noùng, quaù laïnh, thaân theå coù beänh taät, thöông
toån...
Noùi toùm laïi, cuoäc ñôøi laø moät beå khoå meânh
moâng maø trong ñoù chuùng ta phaûi thöôøng xuyeân
neám traûi voâ vaøn ñau khoå, nhöng thaät ra cuõng
khoâng ngoaøi 8 noãi khoå keå treân.
Nhaän dieän khoå ñau
aøo thôøi ñöùc Phaät coøn taïi theá, coù moät ngöôøi
ñaøn baø chæ sinh ñöôïc moãi moät ñöùa con
trai. Baø yeâu con voâ haïn, nhöng thaät khoâng may
laø ñöùa treû moät hoâm maéc beänh roài qua ñôøi. Ñieàu
taát nhieân xaûy ra sau ñoù laø ngöôøi meï toäi nghieäp
naøy ñau khoå ñeán möùc cuøng cöïc. Baø khoâng chòu
ñöa xaùc con ñeán nghóa trang ñeå an taùng, maø khoùc
than thaûm thieát vaø chaïy ñi khaép nôi caàu cöùu moïi
ngöôøi. Baø hy voïng coù ai ñoù coù theå cöùu soáng ñöôïc
con baø.
Roài baø tìm ñeán vôùi ñöùc Phaät vaø khaån caàu ngaøi
cöùu soáng con mình. Phaät daïy: "Neáu muoán ta cöùu
soáng con baø, haõy ñi vaøo laøng xin veà ñaây moät naém
tro beáp. Nhöng baø haõy nhôù laø phaûi xin ñöôïc tro
beáp trong moät gia ñình chöa töøng ñeå tang ai, töø
oâng baø, cha meï cho ñeán con chaùu."
Nhö ngöôøi cheát ñuoái vôù ñöôïc caùi phao, ngöôøi
ñaøn baø vui möøng hoái haû chaïy bay vaøo laøng. Nhöng
baø ñi töø saùng ñeán toái maø vaãn khoâng sao tìm ra
ñöôïc moät gia ñình naøo chöa töøng coù tang. Thaát
voïng traøn treà, nhöng ngay khi aáy baø chôït nhaän
ra raèng baø khoâng phaûi laø ngöôøi duy nhaát coù ngöôøi
thaân phaûi cheát, vaø raèng taát caû moïi ngöôøi ai ai
V
24
25
Vì sao toâi khoå?
cuõng ñeàu phaûi cheát. Nhaän roõ ñöôïc söï thaät naøy,
baø quay trôû laïi quyø laïy döôùi chaân ñöùc Phaät vaø noùi
leân suy nghó cuûa mình. Ñöùc Phaät töø bi daïy raèng:
"Naøy tín nöõ! Ñôøi soáng cuûa taát caû chuùng sanh ñeàu
laø voâ thöôøng, luoân bieán ñoåi vaø khoâng theå toàn taïi
maõi maõi."
Nhaän roõ baûn chaát cuûa khoå ñau coù theå noùi
laø böôùc ñaàu quan troïng nhaát trong vieäc ñoái trò
vaø vöôït qua ñau khoå. Ngöôøi ñaøn baø ñau khoå ñaõ
khoâng nhaän ñöôïc baát cöù moät pheùp laï naøo töø ñöùc
Phaät, ngoaøi moät phöông tieän kheùo leùo giuùp baø
ta töï mình nhaän ra ñöôïc baûn chaát cuûa söï vieäc.
Trong thöïc teá, söï ñau khoå cuûa chuùng ta tröôùc moãi
moät vaán ñeà tuøy thuoäc vaøo nhaän thöùc cuûa chuùng
ta ñoái vôùi vaán ñeà aáy. Moät thaát baïi duø lôùn lao maø
baïn vaãn coù theå deã daøng vöôït qua neáu baïn nhìn
roõ ñöôïc nhöõng nguyeân nhaân taát yeáu daãn ñeán thaát
baïi ñoù. Ngöôïc laïi, moät söï maát maùt khoâng lôùn laém
cuõng coù theå gaây cho baïn moät taâm traïng huït haãng
khoù vöôït qua neáu baïn chöa nhaän roõ baûn chaát cuûa
söï vieäc.
Xöa coù ngöôøi ñaøn oâng raát hieáu kính vôùi cha
meï. Ngaøy kia, ngöôøi cha cuûa oâng qua ñôøi. OÂng
than khoùc suoát nhieàu ngaøy vaø boû beâ heát moïi coâng
vieäc gia ñình, duø ai khuyeân giaûi cuõng khoâng nghe.
Nhaän dieän khoå ñau
Ngöôøi con trai lôùn thaáy vaäy laëng leõ oâm moät boù
coû ñeán choã loø moå trong laøng, roài ñaët tröôùc mieäng
moät con boø vöøa bò gieát cheát, noùi vôùi noù: "Naøy boø,
coû töôi ngon ñaây naøy, haõy aên ñi."
Nhöõng ngöôøi laøng chöùng kieán caûnh aáy ñeàu
kinh haõi, voäi chaïy tìm ngöôøi cha cuûa caäu vaø thoâng
baùo: "Naøy oâng, con trai oâng ñaõ hoùa ñieân roài. OÂng
haõy ñeán ñöa noù veà maø tìm thuoác chöõa trò." Ngöôøi
ñaøn oâng voäi ñi theo ngöôøi laøng ñeán choã con trai
mình. Ñeán nôi, oâng theùt hoûi noù: "Con ñieân roài
sao? Con boø aáy ñaõ cheát, laøm sao coù theå aên ñöôïc
coû?" Caäu con trai bình tónh ñaùp laïi: "Thöa cha,
con boø naøy tuy cheát nhöng vaãn coøn ñuû ñaàu, ñuoâi,
raêng, mieäng... Nay con cho noù aên coû, cha laïi baûo
raèng con ñieân. Ñeán nhö oâng noäi maát ñaõ laâu, thòt
xöông ñaõ röõa naùt, cha vaãn coøn than khoùc caàu
mong oâng soáng laïi. Vaäy giöõa cha vaø con, ai ñieân
hôn ai?" Nghe vaäy, ngöôøi ñaøn oâng chôït tænh ngoä,
ñöa con veà nhaø vaø thoâi khoâng coøn raàu ró than
khoùc nöõa...
Trong chuùng ta cuõng khoâng ít ngöôøi "ñieân"
nhö ngöôøi ñaøn oâng aáy. Nhöng moät khi söï ñau
khoå ñaõ chieám laáy taâm hoàn ta, noù coù theå laøm cho
ta trôû neân meâ muoäi, khoâng coøn khaû naêng nhaän
ra ñöôïc caùi "ñieân" cuûa chính mình. Söï tu döôõng
26
27
Vì sao toâi khoå?
tinh thaàn trong nhöõng luùc bình thöôøng chính laø
coù coâng naêng giuùp ta coù theå bình tónh, saùng suoát
trong nhöõng tình huoáng töông töï nhö theá, khoâng
bò söï ñau khoå laøm cho trôû neân meâ muoäi, ñieân daïi
ñeán möùc haàu nhö voâ lyù.
Thaät ra, neáu phaân tích kyõ ta seõ thaáy khi ñau
khoå xaûy ñeán cho ta luoân coù hai khía caïnh khaùc
nhau caàn xem xeùt, nhöng trong nhaän thöùc thoâng
thöôøng chuùng ta vaãn hay ñoàng nhaát chuùng nhö
moät.
Khi ta ñau khoå, bao giôø cuõng phaûi coù nhöõng
nguyeân nhaân, söï kieän taùc ñoäng töø beân ngoaøi keát
hôïp vôùi nhöõng nhaän thöùc, caûm xuùc trong noäi taâm
ta, môùi coù theå laøm sinh khôûi caûm xuùc ñau khoå.
Ñöùa con cheát, ngöôøi meï ñau khoå. Thoâng thöôøng
chuùng ta xem ñaây nhö moät vaán ñeà duy nhaát vaø
taát yeáu phaûi dieãn ra nhö theá. Thaät ra, ñöùa con
cheát laø moät söï kieän thöïc teá thuoäc veà taùc nhaân
beân ngoaøi, vaø söï ñau khoå cuûa ngöôøi meï laø xuaát
phaùt töø nhöõng nhaän thöùc, caûm xuùc töø beân trong
noäi taâm cuûa baø ta.
Vì theá, thaät laø voâ ích khi tìm caùch laøm thay
ñoåi söï kieän thöïc teá - ñöùa con ñaõ cheát vaø khoâng gì
coù theå laøm thay ñoåi ñöôïc ñieàu ñoù. Nhieàu taùc nhaân
Nhaän dieän khoå ñau
khaùc trong cuoäc ñôøi naøy cuõng khoâng theå thay ñoåi
ñöôïc, vì chuùng laø nhöõng söï thöïc ñaõ xaûy ra. Moät
caên nhaø ñaõ chaùy, moät ngöôøi thaân ñaõ cheát, moät
caên beänh ñaõ maéc phaûi... vaø nhieàu söï thöïc khoâng
mong muoán khaùc.
Nhöng nhöõng caûm xuùc, nhaän thöùc cuûa moãi
chuùng ta laø hoaøn toaøn coù theå thay ñoåi ñöôïc. Ñieàu
quan troïng ôû ñaây laø, nhieàu ngöôøi trong chuùng ta
thöôøng ñoàng nhaát nhöõng caûm xuùc ñau khoå vôùi
nhöõng tình caûm toát ñeïp. Chaúng haïn, moät ngöôøi
con hieáu kính cha meï thöôøng cho raèng mình
"phaûi ñau khoå" khi cha meï qua ñôøi. Caøng yeâu
thöông thì caøng phaûi ñau khoå nhieàu hôn. Ñieàu
naøy vöøa thuaän theo nhöõng caûm xuùc töï nhieân, vöøa
laø ñeå cho hôïp vôùi "söï ñôøi". Chaúng theá maø nhieàu
gia ñình coøn thueâ ngöôøi ñeán khoùc trong tang leã
ñeå cho theâm phaàn thaûm thieát, bi ai... Söï giaû taïo
cho hôïp vôùi "söï ñôøi" laø ñieàu deã nhaän ra vaø khoâng
maáy ai taùn thaønh, nhöng caùi nhaän thöùc cho raèng
söï ñau khoå cuûa mình laø "hôïp lyù" vaø ñoàng nhaát noù
vôùi nhöõng tình caûm toát ñeïp laïi laø ñieàu khoù nhaän
ra vaø cuõng khoâng deã daøng buoâng boû.
Neáu chuùng ta nhìn vaán ñeà moät caùch bình tónh
vaø saùng suoát, chuùng ta seõ thaáy raèng vieäc hieáu
28
29
Vì sao toâi khoå?
kính, yeâu thöông cha meï vaø caûm xuùc ñau khoå khi
cha meï qua ñôøi thaät ra laø hai vaán ñeà taùch bieät.
Theo quaùn tính, chuùng ta ñaõ quen lieân keát hai
ñieàu naøy laïi vôùi nhau nhö moät. Chuùng ta khoâng
theå hình dung ñöôïc moät ngöôøi con heát loøng yeâu
thöông cha meï laïi coù theå khoâng ñau ñôùn cuøng
cöïc khi cha meï qua ñôøi. Tình caûm töï nhieân vaø
nhaän thöùc saün coù töø laâu ñôøi ñeàu daãn ta ñeán söï
ñau khoå.
Nhöng chuùng ta haõy thöû bình tónh phaân tích
vaán ñeà ñeå thaáy roõ tính hôïp lyù trong ñoù.
Tröôùc heát, veà maët nhaän thöùc caàn thaáy raèng,
söï ñau khoå cuûa chuùng ta laø hoaøn toaøn voâ ích ñoái
vôùi ngöôøi ñaõ cheát. Söï yeâu thöông chaân thaät phaûi
laø vieäc thöïc hieän nhöõng ñieàu mang laïi lôïi ích
hoaëc nieàm vui thieát thöïc cho ngöôøi mình yeâu
thöông. ÔÛ ñaây, söï buoàn raàu than khoùc hay ñau
ñôùn khoå naõo cuûa chuùng ta khoâng mang laïi ñöôïc
gì cho ngöôøi thaân ñaõ maát cuûa ta. Maët khaùc, neáu
nhö ta tin raèng ngöôøi thaân cuûa ta vaãn toàn taïi sau
khi cheát, thì söï ñau khoå cuûa ta chaéc haún cuõng chæ
laøm buoàn khoå ngöôøi thaân aáy chöù khoâng mang laïi
nieàm vui hay lôïi ích naøo cho hoï. Trong tröôøng
hôïp naøy, ñieàu thieát thöïc nhaát ta coù theå laøm ñeå
Nhaän dieän khoå ñau
vui loøng ngöôøi aáy laø phaûi tieáp tuïc soáng thaät toát
ñeïp vaø coá gaéng hoaøn thaønh baát cöù taâm nguyeän
naøo maø ngöôøi aáy tröôùc ñaây ñaõ khoâng theå thöïc
hieän.
Thöù hai, veà maët caûm xuùc ta coù theå thaáy raèng,
nhöõng caûm xuùc ñau khoå tuy laø phaùt sinh moät caùch
töï nhieân ngay khi ta bò maát ñi moät ngöôøi thaân,
nhöng söï ñau khoå naøy coù nguyeân nhaân töø nhöõng
mong muoán, khao khaùt voâ lyù cuûa chuùng ta. Taát
caû moïi ngöôøi ñeàu phaûi cheát, ngay caû baûn thaân ta,
nhöng ta laïi mong muoán ngöôøi thaân cuûa mình
khoâng cheát, ñieàu ñoù hoaøn toaøn voâ lyù. Ngöôøi cheát
khoâng theå soáng laïi, nhöng trong thaâm taâm ta laïi
mong muoán moät caùch maõnh lieät raèng ngöôøi thaân
cuûa mình coù theå soáng laïi, ñieàu naøy cuõng hoaøn
toaøn voâ lyù. Do söï mong muoán, khao khaùt voâ lyù aáy
khoâng theå naøo ñöôïc thoûa maõn, neân chuùng ta ñau
khoå. Vaø söï ñau khoå aáy chæ coù theå chaám döùt khi
naøo chính ta nhaän ra ñöôïc söï voâ lyù cuûa mình.
Caàn nhaán maïnh ôû ñaây laø, khi ta nhaän thöùc
ñuùng vaø vöôït qua nhöõng caûm xuùc ñau khoå, ñieàu ñoù
hoaøn toaøn khoâng coù nghóa laø ta ñaùnh maát ñi loøng
yeâu thöông ñoái vôùi ngöôøi thaân ñaõ maát. Ngöôïc
laïi, loøng yeâu thöông aáy vaãn thaém thieát nhö xöa,
30
31
Vì sao toâi khoå?
vaø seõ ñöôïc bieåu loä baèng nhöõng haønh ñoäng coù yù
nghóa thieát thöïc hôn, chaúng haïn nhö quan taâm
ñeán nhöõng gì maø ngöôøi aáy chöa laøm ñöôïc, hoaëc
thöïc hieän ñuùng theo nhöõng taâm nguyeän cuûa ngöôøi
aáy khi coøn soáng...
Nhö ñaõ noùi, taát caû nhöõng ñau khoå cuûa chuùng
ta ñeàu sinh khôûi töø moät taùc nhaân beân ngoaøi naøo
ñoù. Nhaän thöùc ñuùng veà thöïc teá ñeå khoâng naûy sinh
nhöõng khao khaùt mong caàu voâ lyù laø ñieàu maø moãi
chuùng ta ñeàu coù theå laøm ñöôïc, chæ caàn coù moät söï
saùng suoát vaø bình tónh ñeå khoâng bò nhaán chìm
trong ñau khoå.
Khi moät taùc nhaân gaây ñau khoå cho chuùng ta
ñaõ laø hieän thöïc khoâng theå thay ñoåi, thì ñieàu duy
nhaát ta coù theå laøm laø phaûi chaáp nhaän noù theo
caùch tích cöïc nhaát vaø hôïp lyù nhaát. Tuy vaäy, noùi
thì deã maø laøm thì khoù. Lòch söû cho thaáy coù nhöõng
con ngöôøi taøi ba loãi laïc nhöng cuõng khoâng thoaùt
khoûi söï ngu si, ñieân daïi nhö chuùng ta vöøa ñeà caäp.
Ñöôøng Minh Hoaøng, Taàn Thuûy Hoaøng theo ñuoåi
giaác moäng tìm thuoác tröôøng sanh ñeàu laø nhöõng ví
duï raát ñieån hình cho nhaän xeùt naøy.
Bình tónh ñoái dieän vaø nhaän ra baûn chaát thöïc
söï cuûa töøng noãi ñau laø böôùc khôûi ñaàu quan troïng
nhaát trong vieäc ñoái trò vaø vöôït qua ñau khoå.
Nhöõng nguyeân nhaân saâu xa
huùng ta ñau khoå khi moät ngöôøi thaân qua
ñôøi hoaëc thaäm chí chæ laø ñi xa, khi moät
taøi saûn bò maát maùt, hö haïi, hoaëc thaäm chí khi
phaûi gaëp gôõ tieáp xuùc vôùi nhöõng ngöôøi ta khoâng
öa thích...
Chuùng ta thöôøng thaáy raèng nhöõng söï kieän vöøa
neâu laø taùc nhaân tröïc tieáp gaây ñau khoå cho ta.
Nhöng thaät ra thì nguyeân nhaân saâu xa cuûa söï ñau
khoå laïi khoâng naèm ôû ñoù.
Moät ngöôøi cheát khi nhöõng ñieàu kieän caàn thieát
cho söï soáng cuûa ngöôøi aáy khoâng coøn hoäi ñuû. Caùi
cheát cuûa ngöôøi aáy roõ raøng laø khoâng gaây ñau khoå
cho taát caû moïi ngöôøi. Ñau khoå chæ phaùt sinh ôû
nhöõng ai coù moái quan heä tình caûm gaén boù vôùi
ngöôøi aáy. Vì theá, tuy coù theå noùi raèng caùi cheát cuûa
ngöôøi aáy laø nguyeân nhaân gaây ñau khoå, nhöng
nguyeân nhaân saâu xa hôn laïi chính laø nhöõng moái
quan heä tình caûm gaén boù vôùi ngöôøi aáy.
Nhöng thöïc chaát cuûa nhöõng moái quan heä tình
caûm gaén boù vôùi moät ngöôøi laø gì? Ñoù chính laø
nhöõng caûm xuùc toát ñeïp maø ngöôøi aáy mang laïi cho
ta döôùi nhieàu hình thöùc khaùc nhau. Ngöôøi kia yeâu
thöông moät coâ gaùi ñeïp vaø ñöôïc coâ aáy ñaùp laïi tình
C
32
33
Vì sao toâi khoå?
yeâu aáy. Coâ gaùi mang ñeán cho anh ta nhöõng caûm
xuùc ñeïp khoâng gì thay theá ñöôïc. Anh ta seõ ñau
khoå voâ cuøng khi coâ aáy ñoät nhieân gaëp tai naïn cheát
ñi. Nhöng neáu coâ gaùi töø choái tình yeâu cuûa anh,
ñeán vôùi moät ngöôøi con trai khaùc vaø vì theá khoâng
mang laïi cho anh ta baát cöù caûm xuùc ñeïp naøo. Anh
seõ daàn queân ñi coâ gaùi vaø caùi cheát cuûa coâ neáu coù
cuõng seõ khoâng gaây ñau khoå cho anh ta.
Ñieàu naøy cuõng ñuùng caû trong nhöõng moái quan
heä tình caûm gia ñình. Hai anh em thöông yeâu
gaén boù nhau, moät ngöôøi seõ raát ñau khoå khi ngöôøi
kia cheát ñi. Nhöng neáu laø hai anh em thöôøng
xuyeân coù chuyeän baát hoøa, thaäm chí moãi ngöôøi
soáng rieâng reõ moät nôi vaø khoâng maáy khi coù quan
heä gaàn guõi. Khi aáy, caùi cheát cuûa moät trong hai
ngöôøi seõ khoâng laøm cho ngöôøi kia ñau khoå maáy.
Nhöng vì sao nhöõng caûm xuùc toát ñeïp cuûa moät
ngöôøi mang laïi cho ta laïi laøm ta ñau khoå khi
ngöôøi aáy maát ñi? Lieäu baûn thaân ngöôøi aáy coù muoán
vaäy hay khoâng? Caâu traû lôøi chaéc chaén laø khoâng.
Theá thì nguyeân nhaân gaây ñau khoå haún laø naèm
veà phía cuûa chuùng ta. Ñoù chính laø söï khao khaùt,
mong muoán keùo daøi maõi maõi nhöõng caûm xuùc toát
ñeïp ñaõ laøm cho ta haøi loøng, thích yù... Caùi cheát cuûa
Nhöõng nguyeân nhaân saâu xa
ngöôøi ta thöông yeâu ñoàng nghóa vôùi vieäc chaám
döùt vónh vieãn töø ñaây nhöõng caûm xuùc toát ñeïp maø
ngöôøi aáy ñaõ töøng mang ñeán cho ta. Ta hoaøn toaøn
khoâng haøi loøng, khoâng muoán chaáp nhaän söï chaám
döùt aáy. Ta muoán keùo daøi maõi maõi söï haøi loøng,
thích yù cuûa mình, xem ñoù nhö moät thöù "taøi saûn"
sôû höõu maø khoâng ai ñöôïc quyeàn cöôùp maát cuûa ta,
ngay caû khi ñoù laø quy luaät sinh dieät töï nhieân ta
cuõng khoâng ñaønh loøng chaáp nhaän.
Vì theá, xeùt cho ñeán coäi nguoàn saâu xa hôn nöõa
thì nguyeân nhaân gaây ñau khoå laïi chính laø söï mong
caàu, khao khaùt cuûa chuùng ta. Phaät giaùo goïi ñaây laø
loøng tham aùi hay aùi duïc. Noù thoâi thuùc ta baùm giöõ
laáy nhöõng ñieàu maø mình yeâu thích. Söï mong caàu,
khao khaùt aáy laø voâ lyù, laø ñi ngöôïc vôùi töï nhieân,
vaø vì theá maø chuùng ta rôi vaøo taâm traïng ñau khoå
vì khoâng thoûa yù. Trong phaàn tieáp theo, chuùng ta
seõ phaân tích kyõ hôn veà vaán ñeà naøy.
Khi chuùng ta khoâng coù söï quaùn xeùt, phaân tích,
ta coù theå khoâng nhaän ra ñöôïc nhöõng ñieàu noùi
treân. Nhöng cho duø vaäy, nhöõng dieãn tieán taâm lyù
cuûa chuùng ta vaãn ñi theo ñuùng con ñöôøng aáy. Ñieàu
naøy giaûi thích vì sao coù nhöõng ngöôøi caûm thaáy bôùt
phaàn ñau khoå khi oâm giöõ ñöôïc moät kyû vaät naøo ñoù
34
35
Vì sao toâi khoå?
cuûa ngöôøi thaân ñaõ maát, hoaëc khi ñöôïc ngaém nhìn
moät böùc di aûnh cuûa ngöôøi aáy... Nhöõng ñieàu kieän
naøy coù theå gôïi leân cho hoï moät phaàn nhöõng caûm
xuùc gioáng nhö xöa kia maø ngöôøi thaân aáy ñaõ töøng
mang ñeán cho hoï. Thöû töôûng töôïng, neáu hoï coù
theå giöõ ñöôïc maõi maõi nhöõng caûm xuùc toát ñeïp nhö
theá, lieäu hoï coù gì ñeå phaûi ñau khoå chaêng?
Nhöng nhöõng nguyeân nhaân gaây ñau khoå cho
ta khoâng phaûi bao giôø cuõng ñeán töø beân ngoaøi,
theo nghóa laø ôû beân ngoaøi thaân taâm chuùng ta.
Nhöõng söï ñau ñôùn nhö beänh khoå, thöông tích,
ñau nhöùc... laø nhöõng taùc nhaân naèm ngay trong
thaân theå naøy cuûa ta. Vaø vì theá, söï ñau khoå khi
phaûi chòu ñöïng nhöõng chuyeån bieán, thay ñoåi baát
thöôøng hay thöông toån thuoäc loaïi naøy laø nhöõng
caûm thoï tröïc tieáp. Trong tröôøng hôïp naøy, chuùng
ta khoâng coù löïa choïn naøo khaùc hôn laø chaáp nhaän
chòu ñöïng vaø vöôït qua nhöõng caûm thoï khoù chòu do
beänh taät hay thöông tích gaây ra.
Veà maët vaät lyù, söùc chòu ñöïng naøy taát nhieân
laø phuï thuoäc vaøo söùc khoûe cuõng nhö söï reøn luyeän
cô theå cuûa chuùng ta, vaø ñoù laø ñieàu maø chuùng ta
phaûi bieát quan taâm töø tröôùc chöù khoâng phaûi ñôïi
luùc naøy môùi nghó ñeán. Tuy nhieân, veà maët taâm lyù,
Nhöõng nguyeân nhaân saâu xa
nhöõng nhaän thöùc ñuùng ñaén coù theå giuùp chuùng ta
caûm thaáy phaàn naøo deã daøng hôn trong vieäc chòu
ñöïng söï ñau ñôùn hay khoù chòu.
Tröôùc heát, chuùng ta caàn hieåu raèng nhöõng caûm
giaùc ñau ñôùn hay khoù chòu thöïc ra laø raát caàn
thieát ñeå baûo veä cô theå. Neáu khoâng coù nhöõng caûm
giaùc ñau ñôùn vaø khoù chòu ñöôïc phaùt sinh ñuùng
luùc, cô theå naøy cuûa ta seõ khoâng theå toàn taïi ñöôïc
trong moâi tröôøng. Chaúng haïn, khi ta soát quaù cao,
caûm giaùc khoù chòu thoâi thuùc ta phaûi tìm caùch
laøm giaûm bôùt thaân nhieät, nhôø ñoù maø khoâng vöôït
quaù giôùi haïn chòu ñöïng cuûa cô theå. Trong ñeâm
toái ta bò moät vaät saéc ñaâm phaûi laøm caét da, chaûy
maùu... Caûm giaùc ñau ñôùn baùo cho ta bieát laø ta ñaõ
bò thöông vaø caàn phaûi xöû lyù veát thöông, chaúng
haïn nhö caàm maùu, saùt truøng... Neáu khoâng coù caûm
giaùc ñau ñôùn phaùt sinh ñuùng luùc, ñoâi khi chæ moät
veát thöông nhoû cuõng coù theå seõ trôû thaønh nghieâm
troïng, ñe doïa tính maïng. Khi ta ñi khaùm beänh,
caâu hoûi ñaàu tieân cuûa baùc só ñieàu trò bao giôø cuõng
laø "Ñau ôû ñaâu?", bôûi vì thoâng tin aáy giuùp ích raát
nhieàu cho oâng ta trong vieäc chaån ñoaùn beänh. Raát
nhieàu ngöôøi ñaõ phaùt hieän nhöõng caên beänh nguy
hieåm ñeå ñieàu trò kòp thôøi nhôø vaøo nhöõng côn ñau
baát thöôøng ôû moät vò trí naøo ñoù trong cô theå.
36
37
Vì sao toâi khoå?
Noùi toùm laïi, caûm giaùc ñau ñôùn cuûa cô theå tuy
laø khoù chòu, nhöng neáu nhö cô theå ta "khoâng
bieát ñau ñôùn", ñieàu ñoù seõ coøn "khoù chòu" hôn raát
nhieàu! Vaø vì theá, tuy chuùng ta vaãn phaûi chòu ñöïng
nhöõng caûm giaùc khoù chòu veà maët theå xaùc, nhöng
veà maët tinh thaàn ta seõ thaáy khoâng coù gì phaûi böïc
doïc hay khoù chòu.
Ñieàu thöù hai muoán noùi ôû ñaây laø, haàu heát nhöõng
ñau ñôùn theå xaùc cuûa chuùng ta khoâng keùo daøi maõi
maõi. Taát caû roài seõ qua ñi. Trong quaù khöù chuùng ta
ñaõ töøng chòu ñöïng söï ñau ñôùn ôû nôi naøy, nôi khaùc
treân thaân theå, nhöng khoâng coù söï ñau ñôùn naøo
keùo daøi maõi maõi. Khi nghó ñeán ñieàu naøy, chuùng
ta coù theå seõ thaáy deã chòu hôn phaàn naøo trong khi
phaûi chòu ñöïng nhöõng ñau ñôùn theå xaùc.
Thöù ba, chuùng ta neân nhôù ñeán moät söï thaät
raèng: cuõng gioáng nhö vaán ñeà soáng cheát, beänh taät
laø ñieàu taát nhieân maø khoâng moät ai traùnh khoûi.
Cô theå cuûa chuùng ta cuõng gioáng nhö bao nhieâu
vaät theå khaùc trong vuõ truï naøy, cuõng phaûi tuaân
theo moät quy luaät chung laø sinh ra, toàn taïi, bieán
ñoåi, hö hoaïi vaø cuoái cuøng dieät maát. Coù nhöõng
ngoïn nuùi cao söøng söõng maø qua nhieàu ngaøn naêm
bieán chuyeån nay ñaõ vuøi saâu döôùi loøng ñaïi döông,
huoáng hoà gì thaân xaùc nhoû beù mong manh naøy cuûa
ta laøm sao traùnh khoûi söï bieán chuyeån, hö hoaïi?
Vì sao toâi khoå?
huùng ta vöøa ñeà caäp ñeán nhöõng nguyeân
nhaân daãn ñeán söï ñau khoå, nhìn töø goùc ñoä
tröïc tieáp cuõng nhö qua phaân tích saâu xa.
Khi chuùng ta nhaän roõ loøng tham aùi hay aùi duïc
laø nguyeân nhaân daãn ñeán söï ñau khoå, ñieàu ñoù cuõng
noùi leân raèng khi bieát kieàm cheá vaø tieán ñeán döùt
boû tham aùi, chuùng ta seõ coù theå laøm giaûm nheï vaø
tieán ñeán döùt tröø ñöôïc nhöõng ñau khoå trong cuoäc
ñôøi naøy. Trong phaàn naøy, chuùng ta seõ cuøng nhau
phaân tích dieãn tieán cuûa moät quaù trình nhö theá.
AÙi ( ) laø töø ngöõ ngöôøi Trung Hoa duøng ñeå
taïm dòch nguyeân ngöõ tieáng Sanskrit laø tṛṣṇā vaø
tieáng Pali laø taṇhā. Vì theá, yù nghóa cuûa noù trong
Phaät giaùo ñöôïc hieåu roäng hôn nhieàu so vôùi nghóa
thoâng thöôøng cuûa töø naøy. Loøng tham aùi hay aùi
duïc chæ chung cho taát caû nhöõng söï khao khaùt,
theøm muoán, ñam meâ vaø chaïy theo nhöõng khoaùi
laïc, vui thuù. Nhö vaäy, khoâng chæ laø söï thoûa maõn
caùc giaùc quan nhö maét, tai, muõi, löôõi, thaân, yù, maø
tham aùi coøn bao goàm caû söï khao khaùt ñöôïc hieän
höõu, toàn taïi trong cuoäc ñôøi naøy. Vì theá, trong
Phaät giaùo, aùi ñöôïc xeáp vaøo trong Thaäp nhò nhaân
C
38
39
Vì sao toâi khoå?
duyeân, laø moät trong 12 maét xích taïo thaønh voøng
luaân hoài kheùp kín.
Thaäp nhò nhaân duyeân () hay 12
nhaân duyeân, theo nguyeân ngöõ tieáng Sanskrit laø
pratītya-samutpāda vaø trong kinh taïng Pali laø
paṭicca-samuppāda, dòch saùt nghóa laø duyeân khôûi
() hay nhaân duyeân sanh (), nhöng vì
coù 12 nhaân duyeân neân vaãn thöôøng goïi laø Thaäp
nhò nhaân duyeân. Trong ñoù bao goàm: voâ minh,
haønh, thöùc, danh saéc, luïc nhaäp, xuùc, thoï, aùi, thuû,
höõu, sinh vaø laõo töû.
Söï saép xeáp cuûa 12 nhaân duyeân naøy hoaøn toaøn
khoâng coù nghóa laø coù moät ñieåm khôûi ñaàu vaø ñieåm
keát thuùc theo nhö thöù töï ñöôïc lieät keâ. Vì theá,
ngöôøi ta thöôøng bieåu thò 12 nhaân duyeân baèng
moät voøng troøn kheùp kín ñeå noùi leân yù nghóa töông
tuïc, xoay vaàn cuûa chuùng. Trong ñoù, moãi moät nhaân
duyeân ñeàu goùp phaàn vaøo söï toàn taïi cuûa taát caû, vaø
do ñoù maø söï chaám döùt cuûa moãi moät nhaân duyeân
cuõng daãn ñeán söï phaù vôõ toaøn boä chu kyø luaân
chuyeån naøy.
Tuy vaäy, trình töï saép xeáp nhö treân quaû thaät
coù yù nghóa chæ ra söï töông sinh töông dieät giöõa
Vì sao toâi khoå
caùc nhaân duyeân. Trong phaïm vi saùch naøy, chuùng
ta seõ chæ giôùi haïn trong söï lieân quan ñeán nhöõng
gì ñang xem xeùt vaø hy voïng seõ coøn coù dòp ñeà caäp
chi tieát hôn ñeán vaán ñeà naøy trong moät taäp saùch
khaùc.
Trong trình töï vöøa neâu treân, ta thaáy aùi ( ,
hay tham aùi) ñöôïc sinh ra töø thoï ( , hay caûm
thoï). Thoï ñöôïc phaùt sinh khi caùc giaùc quan cuûa
chuùng ta tieáp xuùc vôùi theá giôùi beân ngoaøi (xuùc ,
hay söï tieáp xuùc). Nhöõng caûm thoï ñöôïc phaùt sinh
naøy coù theå laø vui thích, khoaùi yù, laøm chuùng ta
sung söôùng (- laïc thoï), nhöng cuõng coù theå
laø gaây khoù chòu, khoâng mong muoán (- khoå
thoï). Chính nhöõng caûm thoï ñaõ traûi qua naøy taïo
thaønh kinh nghieäm cuûa chuùng ta trong ñôøi soáng,
vaø töø ñoù sinh ra aùi.
Nhö vaäy, aùi ñöôïc sinh ra nhö theá naøo? Vì ñaõ
traûi qua nhöõng caûm thoï khoaùi laïc, thích yù, neân
chuùng ta phaùt sinh söï ñaém nhieãm, ñam meâ vaøo
nhöõng caûm thoï thuoäc veà laïc thoï. Chuùng ta khao
khaùt, mong muoán tieáp tuïc coù ñöôïc nhöõng caûm
thoï nhö theá naøy trong ñôøi soáng, ñoàng thôøi chuùng
ta cuõng mong muoán, khao khaùt ñöôïc traùnh xa
nhöõng caûm thoï khoù chòu thuoäc veà khoå thoï. Hai
40
41
Vì sao toâi khoå?
khuynh höôùng caên baûn naøy chi phoái haàu heát moïi
tö töôûng, hoaït ñoäng cuûa chuùng ta trong ñôøi soáng.
Töø nhöõng ham muoán thöôøng ngaøy nhö aên
ngon, maëc ñeïp... cho ñeán nhöõng muïc tieâu theo
ñuoåi caû ñôøi nhö ñòa vò, danh voïng, quyeàn theá...
ñeàu khoâng naèm ngoaøi tham aùi. Loøng tham caøng
maõnh lieät thì noù caøng ñoát chaùy cuoäc soáng an
laønh cuûa chuùng ta, thoâi thuùc chuùng ta lao mình
vaøo nhöõng vieäc laøm laém khi ñi ngöôïc laïi caû luaân
thöôøng ñaïo lyù.
Chuùng ta ai cuõng thöøa nhaän raèng loøng tham
laø khoâng toát vaø loøng tham lam caøng maõnh lieät thì
caøng xaáu xa. Moãi chuùng ta cuõng ñeàu coù theå baèng
vaøo söï tröïc nhaän trong cuoäc soáng ñeå thaáy ñöôïc laø
söï tham lam mang laïi cho ta nhieàu khoå ñau vaø
baát oån. Tuy vaäy, chuùng ta cuõng ñoàng thôøi phaûi
thöøa nhaän moät ñieàu laø thaät khoâng deã daøng chuùt
naøo ñeå loaïi boû söï tham lam. Ñoâi khi, noù ñöôïc bieåu
loä ôû nhöõng hình thöùc roõ raøng, deã thaáy, nhöng coù
luùc noù laïi aån mình moät caùch tinh teá, nuùp boùng
döôùi nhöõng chieâu baøi khaùc nhau, chaúng nhöõng
laøm ngöôøi khaùc khoù nhaän ra ñöôïc maø thaäm chí
ngay caû ngöôøi ñang coù taâm tham cuõng rôi vaøo choã
töï löøa doái chính mình. Ñaây laø moät trong nhöõng
Vì sao toâi khoå
nguyeân nhaân cô baûn khieán cho chuùng ta phaûi
trieàn mieân chìm ngaäp trong "beå khoå".
Nhöng tieán trình sinh khôûi cuûa khoå ñau khoâng
döøng laïi ôû ñoù. Trong trình töï saép xeáp cuûa 12 nhaân
duyeân nhö treân, chuùng ta coøn nhaän thaáy laø aùi (
) tieáp tuïc sinh ra thuû ( ), hay sự chieám höõu
vaø roài giöõ chaët laáy nhöõng gì yeâu thích laøm sôû höõu
cuûa rieâng mình.
Thuû ñöôïc sinh ra töø tham aùi, nhö moät keát quaû
taát nhieân cuûa söï khao khaùt, mong caàu. Khi ta
ham thích moät ñieàu gì, chuùng ta khoâng theå döøng
laïi ôû söï mong muoán, ham thích, maø taát yeáu laø
seõ tieán ñeán choã tìm caùch chieám höõu laáy ñieàu aáy
laøm cuûa rieâng cho mình. Chöøng naøo maø quaù trình
chieám höõu aáy chöa hoaøn taát ñöôïc, thì söï mong
muoán, khao khaùt vaãn coøn tieáp tuïc nung naáu trong
loøng ta khoâng theå naøo nguoâi ñöôïc.
Nhöng moät khi chuùng ta ñaõ chieám höõu ñöôïc roài
thì moät tieán trình môùi baét ñaàu dieãn ra. Ñoù laø söï
oâm aáp, naém giöõ laáy vaät sôû höõu cuûa mình, khoâng
muoán buoâng boû ra cho ngöôøi khaùc, vaø thaäm chí laø
khoâng muoán phaûi maát ñi vì baát cöù lyù do gì.
Tieán trình maø chuùng ta vöøa moâ taû laø moät tieán
trình taát yeáu dieãn ra trong söï töông sinh cuûa
42
43
Vì sao toâi khoå?
caùc yeáu toá. Neáu khoâng coù söï tieáp xuùc giöõa caùc
giaùc quan vôùi theá giôùi beân ngoaøi (xuùc), chuùng ta
khoâng theå coù söï caûm thoï (thoï); khoâng coù söï caûm
thoï, khoâng theå naûy sinh nhöõng kinh nghieäm taïo
thaønh söï öa thích, ñam meâ ñeå roài naûy sinh loøng
khao khaùt, mong caàu (aùi); khoâng coù loøng khao
khaùt, mong caàu, khoâng theå coù khuynh höôùng
chieám höõu vaø naém giöõ (thuû)...
Nhö ñaõ noùi, ôû ñaây chuùng ta khoâng coù ñieàu
kieän ñi saâu phaân tích ñaày ñuû caû 12 nhaân duyeân.
Nhöng nhöõng gì vöøa ñeà caäp veà xuùc, thoï, aùi, thuû...
laø nhöõng hieåu bieát toái thieåu (tuy chöa ñaày ñuû) caàn
thieát ñeå giuùp chuùng ta hieåu ñöôïc tieán trình sinh
ra vaø dieät maát cuûa nhöõng khoå ñau.
Do söï ñam meâ, ham thích nhöõng caûm thoï gaây
khoaùi laïc, thích yù maø chuùng ta naûy sinh söï khao
khaùt, mong caàu. Ngay töø ñoù, chuùng ta rôi vaøo söï
baát an vaø ñau khoå. Bôûi vì baûn chaát cuûa moïi söï
vaät ñeàu laø bieán dòch, voâ thöôøng, neân nhöõng khao
khaùt, mong caàu cuûa chuùng ta taát yeáu laø khoâng
bao giôø coù theå ñöôïc thoûa maõn maõi maõi. Chuùng ta
vui söôùng thoûa loøng khi ñaït ñöôïc moät mong muoán
naøo ñoù, nhöng ñieàu aáy chæ thoaùng qua trong cuoäc
ñôøi naøy nhö boït nöôùc, vaø taát yeáu ta seõ maát noù ñi
Vì sao toâi khoå
vaøo moät luùc naøo ñoù. Ñeàn ñaøi, cung ñieän cuõng nhö
uy quyeàn toät ñænh cuûa caùc baäc ñeá vöông xöa nay
cuõng khoâng theå toàn taïi maõi maõi... Neáu nhaän ra
ñöôïc ñieàu naøy, chuùng ta seõ thaáy raèng vieäc chaïy
theo tham aùi chæ laø moät quaùn tính töø xöa nay cuûa
ta, maø thöïc chaát ñoù laïi chính laø coäi nguoàn cuûa
ñau khoå.
Neáu chuùng ta khoâng döøng laïi nhöõng khao khaùt,
mong caàu cuûa mình, thì ñieàu taát yeáu laø chuùng ta
seõ tieáp tuïc rôi vaøo khuynh höôùng chieám höõu vaø
"oâm chaët" laáy nhöõng gì mình coù ñöôïc. Ñieàu naøy
coù theå deã daøng nhaän thaáy trong haàu heát caùc söï
vieäc dieãn ra quanh ta. Thaäm chí coù nhieàu vaán ñeà
töôûng nhö khoâng coù gì lieân quan, maø thöïc chaát
laïi cuõng laø naûy sinh töø khuynh höôùng naøy. Chaúng
haïn, thöû phaân tích taâm traïng ghen tuoâng cuûa moät
coâ gaùi ñang yeâu, chuùng ta seõ thaáy. Ñoù laø gì neáu
khoâng phaûi laø yù höôùng muoán chieám höõu ngöôøi
mình yeâu laøm "vaät sôû höõu" cuûa rieâng mình?
Trong thöïc teá, chuùng ta hoaøn toaøn khoâng
coù khaû naêng "oâm giöõ" maõi maõi nhöõng gì mình
coù ñöôïc. Neáu laø ñoái töôïng tranh chaáp vôùi ngöôøi
khaùc, chuùng ta khoâng theå luùc naøo cuõng giaønh
ñöôïc phaàn thaéng. Nhöng ngay caû khi chaúng coù
44
45
Vì sao toâi khoå?
ai tranh giaønh vôùi ta, thì quy luaät bieán dòch voâ
thöôøng roài cuõng seõ cöôùp khoûi tay ta baát cöù ñieàu
gì ta coù ñöôïc. Vì theá, khuynh höôùng chaáp thuû taát
yeáu seõ mang ñeán cho chuùng ta nhöõng baát an vaø
ñau khoå, ñôn giaûn chæ laø vì ta khoâng bao giôø coù
ñöôïc khaû naêng thoûa maõn noù.
Ñoái trò khoå ñau
vaø trong haàu heát caùc tröôøng hôïp thì söï tu döôõng
suoát moät ñôøi ngöôøi coù khi cuõng khoâng ñi ngoaøi
muïc ñích naøy.
Moät trong nhöõng "ñoàng minh" thöôøng lieân keát
vôùi loøng tham laø söï nguïy bieän. Neáu chuùng ta may
maén coù ñöôïc moät neàn taûng giaùo duïc ñaïo ñöùc toát
ñeïp, ñieàu taát nhieân laø moãi khi chuùng ta bò loøng
tham xuùi giuïc, thoâi thuùc laøm moät ñieàu khoâng toát
naøo ñoù, chuùng ta thöôøng coù khuynh höôùng coá gaéng
choáng laïi söï thoâi thuùc, xuùi giuïc aáy. Nhöng trong
haàu heát caùc tröôøng hôïp naøy, söï höôùng thieän cuûa
chuùng ta thöôøng thaát baïi khi loøng tham tìm ñöôïc
moät moái lieân keát vôùi söï nguïy bieän. Khuynh höôùng
nguïy bieän luoân coù khaû naêng mang laïi cho chuùng
ta moät lyù do naøo ñoù "coù veû nhö chính ñaùng" ñeå lyù
giaûi vaán ñeà, vaø laøm cho ta "yeân loøng nhaém maét
ñöa chaân" nghe theo söï xuùi giuïc cuûa loøng tham.
Ngay caû nhöõng keû troäm tröôùc khi baét tay vaøo vieäc
cuõng caàn tìm cho mình moät lyù do naøo ñoù ñeå "bieän
minh" cho haønh ñoäng sai traùi cuûa mình. Lyù do ñoù
coù theå laø hoaøn toaøn khoâng chaáp nhaän ñöôïc ñoái
vôùi ngöôøi khaùc, nhöng vôùi baûn thaân ñöông söï thì
noù laïi döôøng nhö raát thuyeát phuïc.
Ñoái trò khoå ñau
rong nhöõng gì maø chuùng ta vöøa baøn ñeán,
roõ raøng laø aùi ( - hay tham aùi, loøng tham,
duïc voïng...) coù theå xem laø troïng taâm cuûa vaán ñeà.
Coù theå noùi moät caùch chaéc chaén raèng, khi chuùng
ta kieàm cheá hay daäp taét ñöôïc loøng tham, chuùng ta
seõ haïn cheá hay chaám döùt ñöôïc ñau khoå.
Vaø ñoù laø ñieàu hoaøn toaøn coù theå laøm ñöôïc, cho
duø thöïc söï khoâng phaûi laø chuyeän deã laøm.
Nhö chuùng ta ñaõ coù laàn ñeà caäp ñeán, vieäc nhaän
ra tính chaát khoâng toát cuûa loøng tham lam vaø
nhöõng heä quaû xaáu cuûa noù chæ môùi laø ñieåm khôûi
ñaàu cuûa vaán ñeà maø haàu nhö ai cuõng coù theå laøm
ñöôïc. Trong khi ñoù, vieäc kieàm cheá hay daäp taét
ñöôïc loøng tham môùi thöïc söï laø vieäc raát khoù laøm,
T
46
47
Vì sao toâi khoå?
Tieán trình taâm lyù naøy phöùc taïp vaø tinh teá ñeán
noãi coù ñoâi khi chính baûn thaân ta cuõng khoâng deã
gì nhaän ra ñöôïc. Tuy nhieân, neáu ñaõ hieåu ñöôïc
khuynh höôùng naøy thì moät khi noù vöøa phaùt sinh,
ta seõ coù theå deã daøng nhaän ra ngay. Neáu töï xeùt
laïi mình vaø nhôù ñeán nhöõng laàn thaát baïi trong
vieäc choáng laïi söï xuùi giuïc cuûa loøng tham, haàu heát
chuùng ta ñeàu coù theå tìm ra ñöôïc khoâng ít nhöõng
tröôøng hôïp coù lieân quan ñeán moät lyù do nguïy bieän
naøo ñoù.
Bôûi vaäy, ñeå coù theå kieàm cheá vaø daäp taét ñöôïc
loøng tham - voán ñaõ trôû thaønh moät trong nhöõng
baûn chaát coá höõu cuûa con ngöôøi - chuùng ta caàn
phaûi coù söï saùng suoát cuûa lyù trí keøm theo vôùi moät yù
chí höôùng thieän, vaø quan troïng hôn nöõa laø nhöõng
phöông thöùc ñuùng ñaén ñeå noi theo trong ñôøi soáng
haèng ngaøy.
Trong khi phaân tích nhöõng nguyeân nhaân daãn
ñeán khoå ñau, chuùng ta coù ñeà caäp ñeán moät soá nhaän
thöùc coù theå giuùp chuùng ta deã daøng hôn trong vieäc
chaáp nhaän vaø vöôït qua nhöõng ñau khoå trong ñôøi
soáng. Tuy nhieân, nhöõng nhaän thöùc aáy chæ mang
tính chaát ñoái phoù khi vaán ñeà ñaõ naûy sinh, maø
Ñoái trò khoå ñau
khoâng coù khaû naêng ñoái trò ñeå giuùp ta haïn cheá vaø
döùt tröø ñau khoå. Ñoù laø vì chuùng khoâng giuùp ta deïp
boû ñöôïc nhöõng nguyeân nhaân daãn ñeán khoå ñau. Ñeå
laøm ñöôïc ñieàu ñoù, chuùng ta caàn ñeán söï thöïc haønh
nhöõng phöông phaùp nhaát ñònh trong ñôøi soáng,
chöù khoâng chæ ñôn thuaàn laø vaán ñeà nhaän thöùc.
Söï saùng suoát cuûa lyù trí vaø yù chí höôùng thieän
maïnh meõ chính laø hai phöông tieän taát yeáu ñeå
chuùng ta thöïc haønh moät neáp soáng coù khaû naêng
haïn cheá vaø dieät tröø ñau khoå. Cuõng gioáng nhö
ngöôøi ñi ñöôøng caàn coù ñoâi maét saùng vaø ñoâi chaân
khoûe maïnh môùi coù theå chaéc chaén seõ ñi ñeán ñích.
Ñoâi maét saùng hay söï saùng suoát cuûa lyù trí laø ñeå
nhìn roõ ñöôøng ñi, nhìn roõ nhöõng phöông phaùp tu
taäp chaân chính coù theå giuùp ta thoaùt khoå. Ñoâi chaân
khoûe maïnh hay yù chí höôùng thieän maïnh meõ laø ñeå
giuùp ta daán böôùc treân ñöôøng, thaúng tieán ñeán muïc
ñích ñaõ ñeà ra maø khoâng deã daøng döøng chaân, thoái
chí. Moät khi ñaõ tìm ñöôïc con ñöôøng chaân chính
ñeå ñi theo vaø coù ñuû hai yeáu toá vöøa neâu, thì vieäc
ñaït ñeán moät ñôøi soáng an laïc khoâng ñau khoå chaéc
chaén chæ coøn laø vaán ñeà thôøi gian maø thoâi.
48
49
Töù dieäu ñeá
TÖÙ DIEÄU ÑEÁ
höõng nhaän thöùc vaø lyù luaän maø chuùng ta
vöøa baøn ñeán treân ñaây hoaøn toaøn hoäi ñuû
tính chaát chính xaùc vaø khaùch quan khi phaân tích
töøng vaán ñeà, nguyeân nhaân vaø keát quaû, cho thaáy coù
veû nhö ñaõ ñöôïc hình thaønh töø moät phöông phaùp
luaän mang tính khoa hoïc thôøi hieän ñaïi. Nhöng
söï thaät thì ñaây laïi khoâng phaûi laø phaùt kieán môùi
meû cuûa baát cöù nhaø khoa hoïc, taâm lyù giaùo duïc
hay trieát gia hieän ñaïi naøo, maø chính laø nhöõng
gì maø caùch ñaây hôn 25 theá kyû ñöùc Phaät Thích-ca
Maâu-ni ñaõ töøng thuyeát daïy cho nhöõng vò ñeä töû
ñaàu tieân laø 5 anh em oâng A-nhaõ Kieàu-traàn-nhö
(Ājñāta Kauṇḍinya) taïi vöôøn Loäc Uyeån, gaàn thaønh
Ba-la-naïi (Benares) thuoäc mieàn Trung AÁn thôøi coå
ñaïi. Ñòa ñieåm naøy ngaøy nay laø Sārnāth, naèm caùch
thaønh phoá Varanasi khoaûng 6 km veà phía baéc,
thuoäc bang Uttar Pradesh, AÁn Ñoä.
Nhöõng ñieàu Phaät thuyeát daïy cho 5 anh em
Kieàu-traàn-nhö veà sau ñöôïc ghi laïi ñaày ñuû trong
kinh Chuyeån phaùp luaân (Töông öng boä kinh, taäp
5 - thieân Ñaïi phaåm, chöông 12) cuõng nhö trong
nhieàu baûn kinh vaên khaùc, vaø nhôø ñoù maø ngaøy nay
chuùng ta haàu nhö coù theå bieát ñöôïc khaù nguyeân
N
veïn nhöõng gì Phaät ñaõ noùi ra vaøo luùc aáy. Vaø noäi
dung cuûa baøi thuyeát phaùp naøy chính laø giaûng veà
Töù dieäu ñeá () hay boán chaân lyù cao caû.
Goïi laø boán chaân lyù cao caû, bôûi vì ñaây laø nhöõng
söï thaät hieån nhieân maø duø muoán hay khoâng cuõng
khoâng ai coù theå phuû nhaän ñöôïc.
Chaân lyù thöù nhaát laø Khoå ñeá (, tieáng Phaïn
laø duḥkhārya-satya) chæ ra raèng baûn chaát cuûa ñôøi
soáng naøy ñaày daãy nhöõng khoå ñau. Duø muoán hay
khoâng, chuùng ta cuõng khoâng theå phuû nhaän nhöõng
khoå ñau aáy, chaúng haïn nhö nhöõng noãi khoå maø
chuùng ta vöøa ñeà caäp ñeán treân ñaây.
Chaân lyù thöù hai laø Taäp khoå ñeá (, tieáng
Phaïn laø samudayārya-satya), cuõng thöôøng goïi laø
Taäp ñeá, chæ ra nhöõng nguyeân nhaân vaø söï sinh
khôûi cuûa khoå ñau. Ñaây laø nhöõng phaân tích hoaøn
toaøn chính xaùc vaø khoa hoïc, vaø vì theá khoâng ai coù
theå phuû nhaän ñöôïc.
Chaân lyù thöù ba laø Dieät khoå ñeá (, tieáng
Phaïn laø nirodhārya-satya), cuõng thöôøng goïi laø
Dieät ñeá, chæ ra raèng nhöõng khoå ñau khoâng phaûi
laø ñieàu ta phaûi chòu ñöïng maõi maõi, maø thöïc ra
laø chuùng coù theå bò dieät maát ñi. Chaân lyù naøy cuõng
50
51
Vì sao toâi khoå?
chæ roõ chuùng seõ dieät maát nhö theá naøo. Xuaát phaùt
töø vieäc thaáy roõ nhöõng nguyeân nhaân vaø söï sinh
khôûi cuûa khoå ñau, neân moät khi caùc nguyeân nhaân
ñaõ ñöôïc döùt boû thì vieäc chaám döùt khoå ñau laø moät
heä quaû taát yeáu cuõng khoâng ai coù theå phuû nhaän
ñöôïc.
Chaân lyù thöù tö laø Ñaïo ñeá (, tieáng Phaïn
laø mārgārya-satya) chæ roõ nhöõng phöông phaùp,
hay con ñöôøng daãn ñeán söï tröø dieät khoå ñau. Coù 8
phöông phaùp cuï theå, ñöôïc goïi laø Baùt chaùnh ñaïo
(, tieáng Phaïn laø āryāṣṭāṅgika-mārga). Ñöùc
Phaät ñaõ tìm ra nhöõng phöông phaùp naøy baèng
kinh nghieäm thöïc chöùng trong ñôøi soáng cuûa chính
ngaøi, vaø baát cöù ai khi thöïc haønh nhöõng phöông
phaùp aáy cuõng ñeàu coù theå töï mình caûm nhaän ñöôïc
nhöõng keát quaû toát ñeïp. Vì theá, ñaây cuõng laø ñieàu
khoâng ai coù theå phuû nhaän ñöôïc.
ÔÛ ñaây, caàn noùi theâm veà söï chaám döùt cuûa khoå
ñau. Söï giaûi thoaùt roát raùo maø ñaïo Phaät nhaém ñeán
khoâng gì khaùc hôn laø chaám döùt hoaøn toaøn moïi
khoå ñau. Nhöng ñieàu naøy chæ coù theå ñaït ñeán khi
ngöôøi tu taäp döùt boû hoaøn toaøn moïi tham aùi. Vaø
traïng thaùi naøy cuõng ñöôïc kinh Phaät goïi laø Nieát-
baøn hay söï giaûi thoaùt roát raùo.
Töù dieäu ñeá
Nhö vaäy, moät caâu hoûi coù theå seõ ñöôïc ñaët ra:
neáu noùi raèng moïi khoå ñau ñeàu coù theå dieät maát
hoaøn toaøn, vaäy ngay caû nhöõng noãi khoå sinh, giaø,
beänh, cheát cuõng coù theå dieät maát hay sao?
Caâu traû lôøi laø ñuùng vaäy. Nhöng chöøng naøo maø
nhöõng nguyeân nhaân gaây khoå ñau coøn chöa ñöôïc
döùt saïch ñeán taän coäi reã, thì taát nhieân laø chuùng ta
vaãn chöa theå mong raèng ñieàu aáy seõ xaûy ra. Tieán
trình döùt boû ñeán taän coäi nguoàn sinh töû ñöôïc moâ
taû raát roõ trong giaùo lyù veà Thaäp nhò nhaân duyeân
maø chuùng ta ñaõ coù dòp ñeà caäp ñeán moät phaàn trong
ñoù. Vaøo moät dòp khaùc, khi tìm hieåu kyõ veà Thaäp
nhò nhaân duyeân, chuùng ta seõ thaáy roõ ñöôïc laø söï
tu taäp coù theå daãn ñeán döùt saïch moïi khoå ñau vaø
ñöa chuùng ta vöôït thoaùt voøng luaân hoài sinh töû
nhö theá naøo.
Tuy nhieân, muïc tieâu ban ñaàu cuûa chuùng ta ñaët
ra hieän nay chöa theå laø moät söï giaûi thoaùt roát raùo,
maø chæ caàn töøng böôùc laøm giaûm nheï, vôi ñi nhöõng
khoå ñau voán ñang traøn ngaäp trong cuoäc soáng naøy.
Nhö ñöùc Phaät coù daïy: "Nöôùc bieån meânh moâng,
nhöng duø ôû ñaâu cuõng mang vò maën. Cuõng vaäy,
caùc phöông phaùp tu taäp do Phaät daïy raát nhieàu,
nhöng phöông phaùp naøo cuõng mang ñeán höông
vò giaûi thoaùt."
52
53
Vì sao toâi khoå?
Höông vò giaûi thoaùt ñoù khoâng phaûi laø ñieàu gì
cao sieâu khoù hieåu, maø chính laø söï giaûm nheï khoå
ñau. Neáu khoâng coù khoå ñau trong cuoäc ñôøi naøy,
chuùng ta chaúng caàn gì phaûi noùi ñeán giaûi thoaùt! Vì
theá, cho duø ñoâi khi baïn coù theå thaáy nhöõng ñieàu
trong kinh ñieån, giaùo lyù hay söï thuyeát giaûng naøo
ñoù laø khoù hieåu, cuõng ñöøng baän taâm lo laéng. Chæ
caàn baïn hieåu vaø thöïc haønh ngay töø nhöõng giaùo
lyù caên baûn vaø ñôn giaûn nhaát, baïn seõ thaáy cuoäc
soáng mình thay ñoåi, giaûm nheï ñöôïc nhöõng khoå
ñau, vaø ñoù chính laø höông vò giaûi thoaùt, cho thaáy
baïn ñang thöïc haønh ñuùng theo lôøi Phaät daïy. Baát
cöù moät phöông phaùp tu taäp naøo, moät söï nghieân
cöùu hoïc hoûi naøo, neáu khoâng mang laïi höông vò
giaûi thoaùt, khoâng giuùp ta tröø dieät ñöôïc moät phaàn
khoå ñau trong cuoäc soáng, thì phöông phaùp ñoù, söï
nghieân cöùu hoïc hoûi ñoù, chaéc chaén laø khoâng ñuùng
theo lôøi Phaät daïy.
Vaø keát quaû thöïc teá chæ coù theå coù ñöôïc khi chuùng
ta baét tay vaøo thöïc haønh theo lôøi Phaät daïy, coøn
vieäc nghieân taàm giaùo ñieån cho duø ñeán thieân kinh
vaïn quyeån maø khoâng thöïc söï haønh trì thì quaû
thaät cuõng chaúng mang laïi lôïi ích gì.
Thöïc haønh chaân lyù thöù nhaát: Khoå ñeá
inh Duy-ma-caät noùi: "Tuøy choã khôûi laøm
maø ñöôïc loøng saâu vöõng." (
- Tuøy kyø phaùt haønh taéc ñaéc thaâm taâm.) Vì
theá, ñaïo Phaät xem söï thöïc haønh laø quan troïng
hôn heát. Haàu heát caùc kinh Phaät ñeàu coù ñoaïn keát
thuùc mang boán chöõ "tin, giöõ, vaâng laøm" (
- tín thoï phuïng haønh). Bôûi vaäy, chæ tin theo vaø
gìn giöõ, löu haønh kinh ñieån, duø laø vieäc toát nhöng
vaãn laø chöa ñuû. Yeáu toá quyeát ñònh cuoái cuøng ñeå
mang laïi lôïi ích laø phaûi thöïc söï baét tay vaøo thöïc
haønh, laøm theo ñuùng nhöõng lôøi Phaät daïy.
Ñoái vôùi Töù dieäu ñeá cuõng vaäy. Neáu baïn chæ
hieåu ñöôïc vaán ñeà khoâng thoâi thì chöa ñuû, maø caàn
phaûi coù söï thöïc haønh môùi coù theå mang laïi keát quaû
thieát thöïc cho ñôøi soáng.
Vieäc thöïc haønh chaân lyù thöù nhaát laø böôùc khôûi
ñaàu voâ cuøng quan troïng, bôûi vì noù chuaån bò moät
neàn taûng vöõng chaéc cho nhöõng böôùc tieáp theo.
Trong söï thöïc haønh chaân lyù thöù nhaát, baïn
khoâng phaûi laøm gì khaùc ngoaøi vieäc phaù vôõ nhöõng
nhaän thöùc sai laàm tröôùc ñaây veà cuoäc ñôøi vaø hình
thaønh moät nhaän thöùc môùi hoaøn toaøn khaùch quan,
chính xaùc vaø khoa hoïc.
K
54
55
Vì sao toâi khoå?
Xöa coù ngöôøi töû toäi vöôït nguïc, bò vua sai quaân
ñuoåi baét. Ngöôøi aáy ñem heát söùc löïc ra ñeå chaïy
thoaùt thaân, ñeán khi söùc cuøng löïc kieät thì rôi
xuoáng moät caùi vöïc saâu. May thay, anh ta vôù ñöôïc
moät sôïi daây leo ven bôø vöïc vaø baùm chaët vaøo ñoù,
treo lô löûng giöõa loøng vöïc.
Baáy giôø, nhìn leân mieäng vöïc laø quan quaân
ñuoåi baét ñang vaây kín. Nhìn xuoáng beân döôùi thì
oâi thoâi, moät con raén ñoäc ñang ngoùc ñaàu theø löôõi
nhìn leân, chæ chöïc ñôùp laáy anh ta.
Kinh khieáp quaù, ngöôøi aáy nhaém maét laïi khoâng
daùm nhìn. Nhöng roài anh ta nghe coù tieáng ñoäng
soät soaït vaø sôïi daây leo boãng rung leân nheø nheï.
Môû maét ra, anh ta haõi huøng nhìn thaáy ôû nôi daây
leo moïc ra töø bôø vöïc coù 2 con chuoät - moät traéng,
moät ñen - ñang töø töø gaëm ñöùt daàn sôïi daây.
Meät moûi, ñoùi khaùt vaø sôï haõi ñeán möùc khoâng
sao taû xieát, ngöôøi aáy nhö caàm chaéc caùi cheát ñaõ
gaàn keà, khoâng coøn chuùt hy voïng gì coù theå traùnh
neù ñöôïc nöõa.
Boãng coù moät con chim lôùn tha moät caùi toå ong
töø ñaâu bay ñeán ñaùp xuoáng caønh caây beân treân bôø
vöïc. Töø trong toå ong, coù nhöõng gioït maät ræ ra vaø
Thöïc haønh Khoå ñeá
rôi xuoáng, laïi rôi ñuùng vaøo mieäng cuûa con ngöôøi
toäi nghieäp töø beân döôùi ñang ngaång maët nhìn
leân.
Caûm nhaän ñöôïc vò ngoït lòm cuûa nhöõng gioït
maät ít oi, ngöôøi aáy trong phuùt choác boãng queân ñi
taát caû nhöõng moái ñe doïa quanh mình, caûm thaáy
trong loøng daâng leân moät noãi khoaùi laïc voâ bieân,
töôûng nhö trong cuoäc ñôøi naøy khoâng coøn moät söï
sung söôùng naøo coù theå hôn theá nöõa.
Caâu chuyeän treân ñöôïc trích ra töø moät ví duï
trong kinh Phaät, vôùi muïc ñích chæ roõ baûn chaát cuûa
cuoäc soáng naøy.
Trong cuoäc soáng, nhöõng khoå ñau vaø hieåm nguy
traøn ngaäp quanh ta thaät ra cuõng khoâng keùm gì
ngöôøi töû tuø ñang chaïy troán trong caâu chuyeän.
Khoâng ai trong chuùng ta coù theå ñaûm baûo chaéc
chaén laø mình coù theå ñöôïc soáng bình yeân voâ söï
ñeán luùc naøo. Ngay caû maïng soáng naøy cuûa ta cuõng
heát söùc mong manh, coù theå chaám döùt baát cöù luùc
naøo maø khoâng caàn phaûi coù daáu hieäu baùo tröôùc. Vaø
thaäm chí neáu chuùng ta may maén coù ñöôïc moät ñôøi
soáng tuyeät ñoái an toaøn khoâng gaëp baát traéc gì, thì
than oâi, hai con "chuoät thôøi gian" laø ngaøy vaø ñeâm
vaãn lieân tuïc gaëm nhaám, ruùt ngaén daàn ñôøi soáng
56
57
Vì sao toâi khoå?
cuûa ta. Moãi moät ngaøy qua ñi thì ñieàu chaéc chaén
nhaát maø chuùng ta coù theå bieát ñöôïc laø ta ñang tieán
ñeán gaàn hôn vôùi ngaøy cheát.
Nhöõng nhaän xeùt nhö treân hoaøn toaøn khoâng
mang tính chaát bi quan, maø laø moät söï thöïc khaùch
quan khoâng ai coù theå phuû nhaän ñöôïc. Khi nhìn
thaáy caùi cheát ñeán vôùi ngöôøi khaùc, thay vì xem
ñoù laø moät lôøi caûnh baùo nhaéc nhôû, chuùng ta laïi
raát thöôøng suy nghó moät caùch ñieân roà raèng: "Coù
leõ ñieàu aáy coøn laâu môùi ñeán vôùi ta." Vaø chuùng ta
soáng vôùi nieàm hy voïng haõo huyeàn voâ caên cöù aáy,
töø choái ñoái dieän vôùi moät söï thaät laø: baát cöù cöù ai
trong chuùng ta cuõng coù theå cheát vaøo baát cöù luùc
naøo. Ngay caû nhöõng caùi cheát laøm thay ñoåi caû lòch
söû daân toäc nhö caùi cheát cuûa vua Quang Trung
Nguyeãn Hueä cuõng ñaõ töøng xaûy ra vaøo moät thôøi
ñieåm khoâng ai ngôø tröôùc!
Vaø roài trong boái caûnh thöïc teá cuûa cuoäc soáng voán
baát an, ñaày daãy khoå ñau vaø khoâng coù gì ñaûm baûo
chaéc chaén naøy, chuùng ta ñöôïc neám traûi "nhöõng
gioït maät" ít oi laø nhöõng khoaùi laïc laøm thoûa maõn
caùc giaùc quan, ñeå roài queân haún ñi tính chaát voâ
thöôøng vaø khoå ñau cuûa ñôøi soáng maø meâ ñaém vaø
chaïy theo nhöõng ñam meâ duïc laïc. Maét chaïy theo
Thöïc haønh Khoå ñeá
hình saéc toát ñeïp, tai chaïy theo aâm thanh hay laï,
cho ñeán muõi, löôõi, thaân, yù cuõng ñeàu meâ ñaém vaø
chaïy theo duïc laïc.
Neáu tónh taâm quaùn xeùt, ta seõ thaáy raèng nhöõng
khoaùi laïc maø ta ñang say ñaém ñoù noù mong manh
vaø ngaén nguûi bieát bao nhieâu! Coù khaùc naøo nhöõng
gioït maät ít oi rôi vaøo mieäng ngöôøi töû toäi! Vaø vì
theá, söï meâ ñaém cuûa chuùng ta taát yeáu chæ mang laïi
nhöõng khoå ñau ngaøy caøng choàng chaát, nhö toå Quy
Sôn coù daïy: "Vui ñoù laø nguyeân nhaân cuûa khoå." (
- Laïc thò khoå nhaân.)
Thöïc haønh chaân lyù thöù nhaát trong Töù dieäu
ñeá chính laø phaù vôõ nhaän thöùc sai laàm cho raèng yù
nghóa cuoäc ñôøi naøy naèm trong "nhöõng gioït maät"
khoaùi laïc maø chuùng ta ñoâi khi coù ñöôïc, vaø nhaän
roõ baûn chaát khoå ñau voán coù cuûa cuoäc ñôøi. Ñieàu
ñoù khoâng ñöa ta ñeán moät cuoäc soáng bi quan yeám
theá, saàu naõo u aùm nhö nhieàu ngöôøi laàm töôûng.
Trong thöïc teá, söï nhaän thöùc chính xaùc vaø khaùch
quan nhö theá chính laø ñeå kòp thôøi tænh thöùc vaø
döøng laïi, khoâng buoâng troâi, chaïy theo söï loâi cuoán
cuûa duïc laïc.
Coù nhaän thöùc ñuùng veà baûn chaát khoå ñau cuûa
ñôøi soáng, chuùng ta môùi coù theå baét ñaàu moät ñôøi
58
59
Vì sao toâi khoå?
soáng tích cöïc hôn, noã löïc tìm ra vaø tröø boû nhöõng
nguyeân nhaân gaây ra khoå ñau trong ñôøi soáng. Böôùc
tieáp theo naøy laø thuoäc veà söï thöïc haønh chaân lyù
thöù hai vaø thöù ba.
Thöïc haønh Taäp khoå ñeá
vieäc tieâu hoùa nhö theá naøo, beänh nhaân coù maát nguû
hay khoâng... vaø taát caû nhöõng dieãn tieán khaùc cuûa
beänh. Coù nhö vaäy, oâng ta môùi coù theå quyeát ñònh
seõ ñieàu trò nhö theá naøo, duøng thuoác naëng nheï ra
sao, vaø caàn phaûi hoã trôï cho vieäc trò lieäu baèng caùch
naøo...
Töông töï, neáu baïn khoâng quan saùt vaø hieåu roõ
ñöôïc söï sinh khôûi cuûa khoå ñau nhö theá naøo, baïn
khoâng theå hy voïng thöïc hieän toát vieäc döùt tröø khoå
ñau.
Thöïc haønh chaân lyù thöù hai trong Töù dieäu ñeá
chính laø söï tónh taâm quaùn saùt ñeå töï mình nhaän
roõ moái töông quan sinh khôûi giöõa loøng tham aùi
vaø söï khoå ñau. Thaønh thaät maø noùi, loøng tham coù
leõ laø taâm nieäm deã tìm thaáy nhaát trong haàu heát
chuùng ta, nhöõng con ngöôøi traàn tuïc. Chæ coù ñieàu,
noù ñöôïc bieåu loä theo nhöõng möùc ñoä khaùc nhau ôû
moãi ngöôøi. Ñoâi khi noù raát tinh teá, khoù nhaän thaáy,
coù ñoâi khi laïi thaät laø loä lieãu, loá bòch... Nhöng duø
laø ôû möùc ñoä naøo ñi nöõa thì baûn chaát cuûa noù vaãn
gioáng nhau: luoân thoâi thuùc ta phaûi laøm moät ñieàu
gì ñoù ñeå thoûa maõn cho noù. Ngay caû khi chuùng ta
chöa thöïc söï baét tay laøm gì caû, thì noù cuõng ñaõ taïo
ra trong ta moät taâm traïng baát an vaø thieáu saùng
suoát.
Thöïc haønh chaân lyù thöù hai: Taäp khoå ñeá
haân lyù thöù hai chæ roõ nhöõng nguyeân nhaân
gaây ra khoå ñau trong ñôøi soáng, vaø cuõng chæ
roõ söï sinh khôûi cuûa khoå ñau nhö theá naøo.
Khi ngöôøi thaày thuoác muoán chöõa trò moät caên
beänh, ngöôøi aáy caàn phaûi bieát roõ ñöôïc nhöõng
nguyeân nhaân gaây ra caên beänh, chaúng haïn nhö
do thôøi khí, do thöùc aên, do laøm vieäc quaù söùc, hay
do nhieãm truøng... Neáu khoâng nhaän roõ moät caùch
chính xaùc nguyeân nhaân gaây beänh, vieäc trò beänh
taát nhieân laø khoâng theå ñem laïi keát quaû.
Töông töï, neáu baïn khoâng quan saùt vaø thaáy roõ
ñöôïc nhöõng nguyeân nhaân gaây ra khoå ñau, baïn
khoâng theå hy voïng ñaït ñöôïc keát quaû trong vieäc
döùt tröø khoå ñau.
Maët khaùc, ngöôøi thaày thuoác trò beänh coøn phaûi
quan saùt vaø thaáy roõ ñöôïc dieãn tieán cuûa caên beänh,
chaúng haïn nhö beänh nhaân coù noùng soát hay khoâng,
C
60
61
Vì sao toâi khoå?
Khi thöïc haønh chaân lyù thöù hai naøy, chuùng ta
luoân tænh taùo nhaän bieát moãi khi nhöõng yù nieäm
tham lam khôûi leân trong ta, vaø quan saùt ñeå thaáy
roõ nhöõng heä quaû khoâng toát maø noù chaéc chaén seõ
mang laïi. Nhöõng baøi taäp thöïc haønh naøy thöôøng
cho thaáy keát quaû roõ reät nhaát khi baïn thöû coá gaéng
buoâng boû moät söï khao khaùt, mong caàu maõnh lieät
naøo ñoù... Ngay khi noã löïc cuûa baïn ñöôïc thaønh
coâng, baïn seõ caûm nhaän moät taâm traïng nheï nhoõm,
thanh thoaùt nhö ngöôøi vöøa thoaùt ra khoûi moät söï
kieàm haõm, troùi buoäc naëng neà.
Loøng tham lam daãn ñeán yù muoán chieám höõu,
vaø ñau khoå phaùt sinh trong suoát nhöõng giai ñoaïn
naøy. Ngay khi loøng tham khôûi leân, neáu chuùng ta
khoâng nhaän roõ vaø kieàm cheá noù, chuùng ta seõ trôû
thaønh moät teân noâ leä khoâng hôn khoâng keùm, bôûi
vì moïi yù nghó vaø vieäc laøm cuûa ta seõ khoâng coøn
saùng suoát vaø töï do nöõa, maø seõ luoân bò aùm aûnh,
thoâi thuùc, cuoán huùt veà muïc tieâu cuûa loøng tham.
Cho ñeán khi ñaït ñöôïc muïc ñích roài, chuùng ta
cuõng chöa ñöôïc "traû töï do", bôûi vì "nhieäm vuï môùi"
cuûa ta baây giôø laø phaûi oâm aáp, baùm giöõ laáy nhöõng
gì ñaõ coù ñöôïc. Moät khi khoâng theå "hoaøn thaønh
nhieäm vuï" - vaø ñieàu taát nhieân laø nhö vaäy - chuùng
Thöïc haønh Taäp khoå ñeá
ta seõ phaûi chòu söï haønh haï cuûa taâm traïng khoå
ñau vì khoâng ñöôïc thoûa maõn.
Vaø bôûi vì "tuùi tham khoâng ñaùy", neân moät khi
ñaõ trôû thaønh "noâ leä cuûa loøng tham" chuùng ta seõ
khoâng bao giôø coù ñöôïc baát cöù moät phuùt giaây thaûnh
thôi, an nhaøn naøo caû!
Nhöng may thay, "loøng tham" voán dó khoâng
coù baát cöù vuõ khí naøo ñeå kieàm cheá chuùng ta ngoaøi
vieäc "thoâi mieân" laøm cho ta maát caû lyù trí vaø trôû
neân meâ muoäi phuïc tuøng theo noù. Bôûi vaäy, chæ caàn
chuùng ta coù theå saùng suoát quan saùt vaø nhaän roõ söï
sinh khôûi cuûa noù ngay töø ñaàu, ta seõ coù theå mæm
cöôøi vaø buoâng boû noù moät caùch raát deã daøng.
Söï thaát baïi cuûa chuùng ta töø xöa nay thöôøng laø
bôûi vì loøng tham voán ñaõ trôû thaønh moät thöù taäp
khí sinh khôûi hoaøn toaøn töï nhieân, lieân tuïc, coøn söï
tænh thöùc quan saùt cuûa chuùng ta thì laïi "chôït coù,
chôït khoâng", neân taát yeáu thöôøng phaûi coù nhöõng
luùc "sô hôû" ñeå cho taâm tham lam cheá ngöï.
Vì theá, thöïc haønh chaân lyù thöù hai trong Töù
dieäu ñeá cuõng chính laø luoân duy trì söï tænh thöùc
quan saùt söï sinh khôûi cuûa loøng tham vaø thaáy roõ
ñöôïc baûn chaát xaáu xa luoân daãn ñeán khoå ñau cuûa
noù.
62
63
Thöïc haønh Dieät khoå ñeá
Thöïc haønh chaân lyù thöù ba: Dieät khoå ñeá
hi moät beáp löûa bò ruùt heát cuûi, noù seõ daàn
daàn taøn luïi vì khoâng coøn gì ñeå chaùy. Cuõng
vaäy, khi tham aùi bò döùt tröø, nhöõng nguyeân nhaân
sinh khôûi khoâng coøn nöõa, vaø do ñoù ñieàu taát yeáu
laø khoå ñau seõ chaám döùt.
Khi tham aùi chöa hoaøn toaøn bò döùt tröø maø chæ
taïm thôøi ñöôïc kieàm cheá, giaûm bôùt, thì taát yeáu laø
khoå ñau vaãn coøn nhöng cuõng seõ ñöôïc kieàm cheá,
giaûm nheï.
Thöïc haønh chaân lyù thöù ba trong Töù dieäu ñeá
laø nhaän roõ söï dieät maát cuûa khoå ñau dieãn ra song
haønh vôùi söï kieàm cheá vaø tröø boû loøng tham aùi.
Cuõng töông töï nhö vieäc ruùt cuûi ra hoaëc theâm cuûi
vaøo seõ laøm cho beáp löûa taøn luïi ñi hoaëc chaùy böøng
leân, quaù trình kieàm cheá hoaëc nuoâi döôõng loøng
tham aùi seõ laøm cho nhöõng khoå ñau trong cuoäc
soáng cuûa chuùng ta giaûm nheï ñi hoaëc trôû neân naëng
neà hôn.
Khi quaùn xeùt saâu xa söï dieät maát cuûa khoå ñau,
ta seõ nhaän ra moät söï thaät laø söï thöïc haønh cuûa
chuùng ta duø noã löïc ñeán ñaâu cuõng khoâng theå nhaát
thôøi döùt saïch moïi khoå ñau. Ñieàu naøy cuõng khoâng
K
coù gì khoù hieåu. Vì taäp khí tham aùi voán ñaõ coù töø
laâu ñôøi, khoâng theå trong moät sôùm moät chieàu coù
theå döùt heát. Ñöùc Phaät ñaõ chæ roõ raèng, ngöôøi tu
taäp theo Töù dieäu ñeá phaûi ñaït ñeán thaùnh quaû A-
la-haùn (, tieáng Phaïn laø Arhat) môùi thaät söï
tröø döùt heát moïi khoå ñau trong voøng luaân hoài sinh
töû. Vì theá, thaùnh quaû naøy coøn coù nhöõng teân goïi
khaùc nhö laø Saùt taëc (- vò ñaõ dieät saïch giaëc
tham aùi), ÖÙng cuùng (- vò xöùng ñaùng nhaän
söï cung kính cuùng döôøng cuûa ngöôøi khaùc), Baát
sanh () hay Voâ sanh () nghóa laø khoâng
coøn rôi trôû vaøo voøng luaân hoài sanh töû nöõa.
Tuy nhieân, nhö ñaõ noùi treân, söï thöïc haønh Töù
dieäu ñeá coù yù nghóa thieát thöïc gioáng nhö ngöôøi ruùt
daàn cuûi khoâ ra khoûi beáp löûa ñang chaùy. Tuy chöa
theå daäp taét hoaøn toaøn, nhöng ngay khi baét tay
vaøo vieäc laø ñaõ coù theå khoáng cheá ñöôïc ngoïn löûa,
laøm cho noù khoâng coøn hung haõn nhö tröôùc nöõa vaø
töø ñoù ngaøy caøng taét daàn ñi. Cuõng vaäy, ngay khi
chuùng ta baét ñaàu thöïc haønh Töù dieäu ñeá, chuùng ta
coù theå caûm nhaän söï giaûm nheï cuûa khoå ñau trong
ñôøi soáng, vaø ñieàu ñoù mang laïi cho ta söï an oån,
saùng suoát hôn tröôùc kia. Vì theá, con ñöôøng tuy daøi
nhöng khoâng phaûi ñôïi ñeán ñích môùi coù theå chöùng
nghieäm ñöôïc söï ñuùng ñaén vaø lôïi ích cuûa noù.
64
65
Vì sao toâi khoå?
Do ñoù, vieäc thöïc haønh chaân lyù thöù ba trong
Töù dieäu ñeá chính laø luoân saùng suoát thaáy roõ ñöôïc
söï dieät maát daàn daàn cuûa nhöõng ñau khoå trong ta
nhö laø keát quaû taát yeáu cuûa vieäc tu taäp ñuùng chaùnh
phaùp.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
nhöõng con ñöôøng aáy ñeå ñi ñeán giaûi thoaùt. Söï thaät
khoâng phaûi vaäy. Ñaây chæ laø moät con ñöôøng duy
nhaát, vaø 8 phöông phaùp chaân chaùnh ñöôïc ñeà ra
ôû ñaây phaûi ñöôïc thöïc hieän ñoàng thôøi nhö nhöõng
phaàn gaén boù vaø hoã töông cho nhau, cuøng goùp
phaàn taïo neân moät ñôøi soáng giaûi thoaùt.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo laø baét ñaàu moät neáp
soáng môùi, theo ñuùng nhöõng phöông phaùp chaân
chaùnh ñöôïc chæ daïy trong giaùo phaùp naøy. Neáu
nhö cuoäc soáng tröôùc ñaây cuûa baïn coù ít nhieàu phuø
hôïp vôùi Baùt chaùnh ñaïo, ñoù laø moät thuaän lôïi raát
lôùn lao vaø chöùng toû baïn voán ñaõ töøng coù nhaân
duyeân gaëp gôõ giaùo phaùp naøy töø tröôùc. Nhöng neáu
neáp soáng môùi theo Baùt chaùnh ñaïo laø hoaøn toaøn
khaùc bieät hoaëc traùi ngöôïc haún vôùi nhöõng gì baïn
ñaõ quen thuoäc tröôùc ñaây, thì vieäc nhaän hieåu vaø
thöïc haønh giaùo phaùp naøy laïi caøng trôû neân quan
troïng hôn nöõa, bôûi vì noù seõ cöùu thoaùt baïn khoûi
nhöõng heä quaû khoå ñau taát yeáu. Bôûi vì, nhö chuùng
ta seõ thaáy döôùi ñaây, moät neáp soáng khaùc bieät vaø
traùi ngöôïc vôùi Baùt chaùnh ñaïo chæ coù theå laø daãn
ñeán nhöõng khoå ñau ngaøy caøng choàng chaát.
Noùi caùch khaùc, baïn chæ coù hai söï löïa choïn.
Moät laø ñi veà höôùng giaûi thoaùt moïi khoå ñau, hai
Thöïc haønh chaân lyù thöù tö: Baùt chaùnh ñaïo
aây coù theå xem laø phaàn troïng yeáu nhaát
trong Töù dieäu ñeá, trong yù nghóa laø neáu
khoâng thöïc haønh troïn veïn vaø tích cöïc chaân lyù
naøy thì khoâng theå xem laø ñaõ hieåu vaø thöïc haønh
Töù dieäu ñeá. Theo moät caùch khaùc, coù theå noùi raèng
toaøn boä Töù dieäu ñeá cuõng ñöôïc toùm goïn, bao haøm
trong chaân lyù thöù tö naøy. Veà yù nghóa naøy, chuùng
ta seõ thaáy roõ khi phaân tích töøng phaàn nhöõng
phöông phaùp tu taäp maø chaân lyù naøy ñeà caäp ñeán.
Moät caùch cuï theå, coù 8 phöông phaùp ñeå chuùng ta
noi theo vaø thöïc haønh trong cuoäc soáng, goïi laø Baùt
chaùnh ñaïo. Vì theá, thöïc haønh Ñaïo ñeá cuõng chính
laø thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo. Coù ngöôøi goïi ñaây laø
8 con ñöôøng chaân chaùnh daãn ñeán giaûi thoaùt. Caùch
goïi naøy coù phaàn khieân cöôõng vaø gôïi leân moät yù
nieäm sai laàm laø chuùng ta coù theå choïn moät trong
Ñ
66
67
Vì sao toâi khoå?
laø chaáp nhaän ñaém chìm trong khoå ñau ngaøy caøng
choàng chaát. Khoâng coù moät löïa choïn thöù ba ñeå baïn
coù theå soáng "trung laäp" vaø giöõ mình khoâng rôi
vaøo moät trong hai phía!
Baùt chaùnh ñaïo bao goàm 8 phaïm truø chaân
chaùnh ñöôïc keå ra nhö sau:
1. Chaùnh kieán: Nhaän thöùc chaân chaùnh,
thaáy roõ baûn chaát thöïc söï cuûa cuoäc ñôøi
naøy, coù moät quan nieäm ñuùng ñaén vaø
saùng suoát phuø hôïp vôùi chaân lyù, vaø nhö
vaäy cuõng chính laø nhaän hieåu roõ giaùo
phaùp Töù dieäu ñeá vaø tính chaát khoâng
thaät, giaû hôïp cuûa baûn ngaõ.
2. Chaùnh tö duy: Suy nghó, coù tö töôûng
chaân chaùnh, khoâng nhaän thöùc sai laàm
veà baûn chaát cuoäc soáng, vaø nhö vaäy cuõng
chính laø bieát suy xeùt ñeå hieåu saâu xa veà
yù nghóa Töù dieäu ñeá.
3. Chaùnh ngöõ: Lôøi noùi chaân chaùnh, khoâng
noùi ra nhöõng lôøi doái traù hoaëc voâ boå, chæ
noùi nhöõng lôøi chaân thaät vaø coù yù nghóa,
mang laïi lôïi ích cho baûn thaân mình vaø
ngöôøi khaùc.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
4. Chaùnh nghieäp: Vieäc laøm chaân chaùnh
hay haønh ñoäng chaân chaùnh, nghóa laø
nhöõng haønh ñoäng coù yù nghóa, mang laïi
lôïi laïc cho baûn thaân vaø ngöôøi khaùc, cuõng
nhö khoâng gaây haïi cho baát cöù ai. Trong
moät yù nghóa khaùc, chaùnh nghieäp chính
laø vieäc giöõ ñuùng theo giôùi luaät, chaúng
haïn nhö vôùi ngöôøi Phaät töû taïi gia thì
ñoù laø Nguõ giôùi. Bôûi vì khi giöõ ñuùng theo
giôùi luaät thì moïi haønh ñoäng ñeàu seõ trôû
neân chaân chaùnh.
5. Chaùnh maïng: Ngheà nghieäp chaân chaùnh,
nghóa laø choïn nhöõng ngheà nghieäp ñeå
nuoâi soáng baûn thaân vaø gia ñình maø
khoâng gaây haïi ñeán cuoäc ñôøi. Chaúng haïn,
neân traùnh laøm caùc ngheà gieát haïi nhö
ñoà teå, thôï saên... traùnh caùc ngheà gaây haïi
cho ngöôøi khaùc nhö buoân vuõ khí, buoân
thuoác phieän, naáu röôïu...
6. Chaùnh tinh taán: Noã löïc chaân chaùnh,
nghóa laø luoân höôùng ñeán söï thöïc haønh
tu taäp vaø laøm nhieàu vieäc thieän, xa lìa vaø
döùt boû nhöõng vieäc xaáu aùc, baát thieän.
68
69
Vì sao toâi khoå?
7. Chaùnh nieäm: Luoân duy trì söï tænh thöùc
ñoái vôùi ba nghieäp thaân, khaåu, yù, khoâng
ñeå chaïy theo tham duïc, taø kieán.
8. Chaùnh ñònh: Tu taäp thieàn ñònh ñeå coù
ñònh löïc chaân chaùnh, nghóa laø taäp trung
taâm yù khoâng luùc naøo buoâng thaû. Nhôø
söùc taäp trung ñeå tu taäp chaùnh phaùp neân
goïi laø chaùnh ñònh.
Taùm phaïm truø keå treân khoâng theå taùch rôøi
nhau, phaûi ñöôïc thöïc haønh ñoàng thôøi môùi coù theå
hoã trôï cho nhau, vaø nhôø ñoù phaùt huy taùc duïng
dieät tröø tham aùi, daãn ñeán ñoaïn dieät heát thaûy khoå
ñau trong ñôøi soáng.
Döôùi ñaây chuùng ta tieáp tuïc ñeà caäp chi tieát hôn
ñeán vieäc thöïc haønh töøng phaïm truø cuûa Baùt chaùnh
ñaïo trong cuoäc soáng.
1. Thöïc haønh Chaùnh kieán
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
gaëp treân baùo chí ñeå chæ cho moät quan ñieåm chính
trò naøo ñoù (nhö trong cuïm töø "baát ñoàng chính
kieán").
Khi thöïc haønh chaùnh kieán, chuùng ta luoân nhìn
nhaän moïi söï vieäc, vaán ñeà theo ñuùng nhö baûn chaát
thöïc coù cuûa noù, maø khoâng bò chi phoái bôûi baát cöù
ñònh kieán hay khuynh höôùng tình caûm naøo. Chaúng
haïn, khi ñaùnh giaù haønh ñoäng cuûa moät ngöôøi, ta
khoâng ñeå cho nhöõng thaønh kieán ñaõ coù tröôùc ñaây
vôùi ngöôøi aáy chi phoái, cuõng khoâng ñeå cho nhöõng
tình caûm thöông yeâu hay gheùt giaän ñoái vôùi ngöôøi
aáy chi phoái. Chuùng ta phaûi nhìn nhaän moät caùch
hoaøn toaøn khaùch quan vaø voâ tö ñuùng nhö nhöõng
gì ñaõ xaûy ra.
Coù nhöõng tính chaát cô baûn thöïc söï chi phoái
moïi söï vieäc, moïi vaán ñeà trong cuoäc ñôøi naøy, vaø
chuùng ta caàn hieåu roõ môùi coù theå nhìn nhaän chuùng
moät caùch khaùch quan vaø ñuùng ñaén.
Tính chaát cô baûn thöù nhaát laø taát caû moïi söï
vaät ñeàu khoâng thöôøng toàn, hay thöôøng ñöôïc goïi
laø tính chaát voâ thöôøng. Chuùng ta khoâng theå loaïi
tröø baát cöù söï vaät, vaán ñeà naøo ra khoûi tính chaát
bao truøm naøy.
Noùi moät caùch ñaày ñuû hôn, moïi söï vaät luoân
bieán ñoåi vaø khoâng thöôøng toàn. Khi chuùng ta quan
Chaùnh kieán (, tieáng Phaïn laø sammā-
diṭṭhi), ñoâi khi cuõng ñoïc laø chính kieán, vôùi yù nghóa
laø quan nieäm, caùch nhaän hieåu vaán ñeà moät caùch
chaân chaùnh. Caùch duøng ôû ñaây hoaøn toaøn khoâng coù
lieân quan gì ñeán töø ngöõ chính kieán maø ta thöôøng
70
71
Vì sao toâi khoå?
saùt söï vaät moät caùch khaùch quan, ta thaáy raèng taát
caû ñeàu bieán ñoåi theo thôøi gian, khoâng döøng nghæ
trong töøng giaây phuùt. Khoâng phaûi chæ coù nhöõng
sinh vaät môùi lôùn leân, thay ñoåi theo thôøi gian.
Ngay caû nhöõng vaät voâ tri voâ giaùc cuõng lieân tuïc
bieán ñoåi. Moät caùi gheá goã khoâng theå ngay töùc thôøi
chuyeån töø tình traïng beàn chaéc sang tình traïng
muïc naùt, maø ñieàu ñoù ñöôïc dieãn ra töøng giaây töøng
phuùt khi thôøi gian troâi qua, cho ñeán ngaøy maø noù
thöïc söï hö naùt.
Vaø quaù trình bieán ñoåi cuûa taát caû moïi söï vaät
cuoái cuøng ñeàu daãn ñeán söï hoaïi dieät, cho duø laø
ngaén nguûi vaø nhanh choùng nhö söï toàn taïi cuûa
moät tia chôùp, cho ñeán beàn vöõng laâu daøi nhö moät
ngoïn nuùi cao choùt voùt, cuõng ñeàu khoâng theå toàn
taïi maõi maõi...
Tính chaát voâ thöôøng caøng theå hieän roõ hôn
trong söï mong manh cuûa kieáp soáng con ngöôøi,
bôûi vì caùi cheát coù theå ñeán vaøo baát cöù luùc naøo maø
khoâng caàn baùo tröôùc. Thaáy roõ ñöôïc tính chaát naøy
seõ giuùp ta bieát traân quyù hôn sinh maïng cuûa con
ngöôøi cuõng nhö moïi sinh vaät khaùc, vaø cuõng giuùp
ta bieát döøng laïi ñuùng luùc khoâng ñieân cuoàng chaïy
theo nhöõng tham voïng vaø aûo töôûng, gaây khoå cho
baûn thaân vaø ngöôøi khaùc.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Tính chaát cô baûn thöù hai laø söï töông quan toàn
taïi cuûa taát caû moïi söï vaät, söï vieäc. Khoâng coù baát cöù
söï vaät, söï vieäc naøo coù theå toàn taïi moät caùch taùch
bieät vôùi nhöõng söï vaät, söï vieäc khaùc. Moãi moät söï
vaät, söï vieäc ñeàu laø nguyeân nhaân hay ñieàu kieän
cho söï toàn taïi cuûa moät söï vaät, söï vieäc khaùc.
Laáy ví duï, ñeå coù côm aên, neáu ta chæ nhìn moät
caùch noâng caïn nhö thoâng thöôøng seõ thaáy laø chæ
caàn mua gaïo vaø naáu thaønh côm. Nhöng neáu quaùn
xeùt saâu xa, ta thaáy laø ñaõ coù raát nhieàu yeáu toá lieân
quan khaùc, nhö ruoäng luùa vaø söï chaêm soùc cuûa
ngöôøi noâng daân, roài phaân boùn, nöôùc töôùi cho ñeán
möa naéng, thôøi tieát, vieäc tröø coû daïi, saâu beänh...
Söï töông quan caøng môû roäng hôn khi ta xeùt
ñeán töøng yeáu toá trong chuoãi söï vieäc naøy, chaúng
haïn nhö do ñaâu ngöôøi noâng daân coù theå toàn taïi,
do ñaâu coù ñöôïc phaân boùn, nöôùc töôùi, cho ñeán do
ñaâu maø hình thaønh caùc ñieàu kieän möa, naéng, thôøi
tieát...
Thaáy roõ ñöôïc tính chaát naøy, chuùng ta seõ khoâng
bao giôø xem xeùt, nhaän ñònh baát cöù söï vaät, vaán ñeà
naøo moät caùch phieán dieän, ñôn thuaàn, maø luoân
phaân tích trong moät boái caûnh toaøn theå caùc yeáu toá
lieân quan, vaø nhôø ñoù môùi coù theå thaáy ñöôïc vaán ñeà
ñuùng nhö baûn chaát thöïc söï cuûa noù.
72
73
Vì sao toâi khoå?
Tính chaát cô baûn thöù ba chính laø chaân lyù thöù
nhaát trong Töù dieäu ñeá maø chuùng ta ñaõ ñeà caäp
ñeán. Ñoù laø baûn chaát khoå ñau cuûa cuoäc ñôøi naøy.
Moïi nieàm vui hay khoaùi laïc maø chuùng ta coù ñöôïc
nhôø söï thoûa maõn caùc giaùc quan chaúng qua chæ
laø "nhöõng gioït maät" thoaùng qua moät caùch ngaén
nguûi, maø dö vò cuûa chuùng luoân laø nhöõng khoå ñau
choàng chaát khoâng thoâi. Thaáy roõ ñöôïc tính chaát
naøy, chuùng ta khoâng coøn bò ñaém say trong duïc
laïc, khoâng coøn bò thoâi thuùc vaø buoâng thaû theo
tham aùi, vaø nhôø ñoù môùi coù theå baét ñaàu thöïc haønh
neáp soáng an laïc khoâng khoå ñau.
Tính chaát cô baûn thöù tö laø söï giaû hôïp cuûa caùi
maø chuùng ta goïi laø "baûn ngaõ" hay "caùi toâi", hay
coøn goïi laø giaùo phaùp voâ ngaõ. Trong thöïc teá, "baûn
ngaõ" maø chuùng ta yeâu meán, oâm aáp thöïc ra chæ laø
söï keát hôïp cuûa nhöõng yeáu toá taâm lyù vaø vaät lyù.
Moãi moät yeáu toá trong ñoù ñeàu khoâng theå töï noù taïo
thaønh "caùi toâi", vaø cuõng khoâng theå toàn taïi moät
caùch taùch bieät hay laâu daøi. Söï toàn taïi hieän nay
cuûa "caùi toâi" chæ laø keát quaû cuûa nhöõng ñieàu kieän
thuaän lôïi nhaát ñònh. Moät khi khoâng coù ñuû caùc
ñieàu kieän aáy, "caùi toâi" naøy taát yeáu seõ phaûi tan raõ
khoâng coøn toàn taïi nöõa.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Nhöng chính "caùi toâi" giaû hôïp vaø khoâng thöôøng
toàn aáy laïi laø "trung taâm vuõ truï" cuûa moãi chuùng ta.
Chæ vì söï coá chaáp, vun ñaép cho noù maø chuùng ta
saün saøng laøm taát caû moïi vieäc, ngay caû nhöõng vieäc
khoù laøm nhaát. Kinh Phaùp Cuù coù nhöõng doøng noùi
raát roõ veà yù nghóa naøy:
"Con toâi, taøi saûn toâi,
Ngöôøi ngu sinh öu naõo.
Töï ta, ta khoâng coù.
Con ñaâu, taøi saûn ñaâu?"
Thaät vaäy, xoay quanh "caùi toâi" giaû hôïp vaø
khoâng thaät naøy, chuùng ta hình thaønh neân voâ soá
nhöõng caùi goïi laø "cuûa toâi", nhöng moät khi töï baûn
thaân "caùi toâi" voán ñaõ giaû hôïp vaø khoâng thaät coù,
thì nhöõng caùi goïi laø "cuûa toâi" aáy laøm sao coù theå
goïi laø thaät coù? Neáu chuùng ta thaáy roõ ñöôïc tính
chaát giaû hôïp vaø khoâng thöôøng toàn cuûa "caùi toâi"
naøy, ta môùi coù theå xoùa boû ñöôïc nhöõng ranh giôùi
heïp hoøi ích kyû trong loøng. Vì theá, thaáy roõ ñöôïc
ñieàu naøy seõ giuùp ta coù theå môû roäng loøng vò tha vaø
yeâu thöông vaïn loaïi.
Nhöõng tính chaát vöøa neâu laø nhöõng tính chaát
cô baûn nhaát maø chuùng ta coù theå vaän duïng ngay
trong cuoäc soáng haèng ngaøy ñeå duy trì chaùnh kieán.
74
75
Vì sao toâi khoå?
Maëc duø chöa phaûi laø moät söï toùm goïn ñaày ñuû,
nhöng ñaây coù theå xem laø böôùc khôûi ñaàu toát ñeïp
cho baát cöù ai muoán thöïc haønh chaùnh kieán.
Thöïc haønh chaùnh kieán giuùp ta ñuû ñieàu kieän
ñeå coù theå töï tin böôùc leân con ñöôøng tu taäp chaùnh
phaùp, cuõng nhö ngöôøi boä haønh coù ñoâi maét saùng coù
theå töï tin ñi tôùi vì luoân nhìn roõ ñöôïc con ñöôøng,
khoâng sôï bò sai ñöôøng laïc loái.
2. Thöïc haønh Chaùnh tö duy
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
thöôøng xuyeân ñöôïc tieáp ñuû nhieân lieäu môùi coù theå
tieáp tuïc ñi maõi veà phía tröôùc.
Naêng löïc tö duy ñöôïc vaän duïng moät caùch chaân
chaùnh seõ coù theå giuùp ta ñoái trò vôùi loøng tham lam,
saân haän vaø si meâ.
Chaùnh tö duy tröø boû loøng tham lam, bôûi vì
moät khi loøng tham khôûi leân, chuùng ta luoân suy
xeùt ñeå thaáy ñöôïc nguyeân nhaân sinh khôûi, thaáy
ñöôïc tính chaát baát thieän vaø nhöõng heä quaû xaáu xa
maø noù seõ daãn ñeán. Nhôø ñoù, chuùng ta coù theå tröø
boû ñöôïc loøng tham maø khoâng nuoâi döôõng vaø bò sai
khieán bôûi noù.
Chaùnh tö duy tröø boû loøng saân haän, bôûi vì moãi
khi loøng saân haän khôûi leân, chuùng ta cuõng luoân
suy xeùt ñeå thaáy ñöôïc nguyeân nhaân sinh khôûi cuûa
noù. Haàu heát nhöõng côn giaän cuûa chuùng ta ñeàu
xuaát phaùt töø nhöõng caûm xuùc boác ñoàng, nhaát thôøi,
hoaëc do söï khoâng hieåu ñuùng veà baûn chaát thöïc söï
cuûa vaán ñeà. Neáu chuùng ta bieát thaän troïng suy
xeùt kyõ, chuùng ta seõ taïo ñieàu kieän ñeå cho nhöõng
caûm xuùc boác ñoàng laéng xuoáng, vaø ñoàng thôøi coù
theå phaân tích ñöôïc vaán ñeà moät caùch toaøn dieän vaø
chính xaùc hôn. Thoâng thöôøng thì hai yeáu toá naøy
coù theå giuùp ta khoáng cheá vaø hoùa giaûi ñöôïc côn
giaän. Maët khaùc, söï tö duy phaân tích vaán ñeà cuõng
Chaùnh tö duy (, tieáng Phaïn laø sammā-
saṅkappa) laø söï suy xeùt chaân chaùnh, nghóa laø
baèng vaøo naêng löïc tö duy cuûa mình maø laøm taêng
tröôûng chaùnh kieán, cuûng coá söï hieåu bieát veà caùc
chaân lyù.
Söï thöïc haønh chaùnh kieán laø moät böôùc khôûi
ñaàu toát ñeïp, nhöng cho duø maïnh meõ ñeán ñaâu
cuõng chæ gioáng nhö muõi teân ñöôïc baén ra khoûi daây
cung, taát yeáu coù moät luùc roài seõ phaûi rôi xuoáng
khi heát ñaø, maát löïc. Chính söï thöïc haønh chaùnh
tö duy laø nguoàn naêng löôïng baát taän maø chuùng ta
phaûi söû duïng ñeå tieáp tuïc nuoâi döôõng vaø duy trì
chaùnh kieán. Cuõng nhö chieác xe khi ñaõ baét ñaàu
laên baùnh treân ñöôøng daøi, vaán ñeà giôø ñaây laø phaûi
76
77
Vì sao toâi khoå?
giuùp ta thaáy roõ ñöôïc raèng loøng saân haän khoâng
giuùp ta giaûi quyeát ñöôïc baát cöù vaán ñeà gì, maø chæ
mang laïi cho ta moät taâm traïng baát an, noùng naûy
vaø thieáu saùng suoát.
Chaùnh tö duy tröø boû söï ngu si, bôûi vì baûn chaát
cuûa moãi chuùng ta voán ñeàu saün coù trí hueä saùng
suoát. Chuùng ta chæ trôû neân ngu si do nhöõng ñònh
kieán sai laàm, cuõng nhö do söï chi phoái cuûa loøng
tham lam vaø saân haän. Ñieàu naøy coù theå deã daøng
thaáy ñöôïc ngay ôû nhöõng vaán ñeà thöôøng ngaøy
trong cuoäc soáng.
Nhöõng vuï löôøng gaït coù theå thaønh coâng deã
daøng thöôøng laø do keû löôøng gaït ñaõ kheùo leùo ñaùnh
maïnh vaøo loøng tham lam cuûa ñoái töôïng. Moät khi
ñaõ khôûi loøng tham thì seõ maát ñi söï saùng suoát vaø
caûnh giaùc, do ñoù raát deã bò ngöôøi khaùc löôøng gaït.
Söï noùng giaän cuõng laøm cho chuùng ta ñaùnh maát
ñi trí hueä saùng suoát, nhö ngaïn ngöõ coù caâu: "Noùng
maát ngon, giaän maát khoân." Tuy chæ laø moät caâu noùi
ñôn sô ngaén goïn nhöng quaû thaät raát chính xaùc
vaø saâu saéc, vì ñaõ ñöôïc ruùt ra töø chính nhöõng kinh
nghieäm thöïc tieãn trong ñôøi soáng.
Nhöõng ñònh kieán sai laàm cuõng che môø ñi söï
saùng suoát cuûa chuùng ta. Khi gaëp phaûi moät vaán ñeà
maø ta ñaõ saün coù nhöõng ñònh kieán toát hoaëc xaáu, ta
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
thöôøng khoâng chòu suy xeùt, phaân tích moät caùch
khaùch quan maø deã daøng ñeå cho nhöõng ñònh kieán
saün coù chi phoái nhaän thöùc cuûa mình. Chaùnh tö
duy tröø boû söï sai laàm naøy, vì noù ñoøi hoûi chuùng ta
luoân phaûi suy xeùt thaän troïng vaø khaùch quan ñoái
vôùi moïi vaán ñeà.
Nhö vaäy, coù theå thaáy raèng tham, saân vaø si
laø ba yeáu toá thöôøng gaén boù chaët cheõ vôùi nhau.
Chaùnh tö duy coù theå giuùp chuùng ta nhaän roõ baûn
chaát thöïc söï cuûa chuùng vaø ngaên ngöøa, tröø boû ngay
töø khi chuùng vöøa sinh khôûi. Thöïc haønh chaùnh tö
duy coù yù nghóa quan troïng trong vieäc nuoâi döôõng
chaùnh kieán laø nhö vaäy.
Nhö khi chuùng ta troàng ñöôïc moät loaøi caây
quyù, neáu khoâng coù söï chaêm soùc, vun boài moãi ngaøy
thì khoù loøng mong coù ñöôïc keát quaû. Thöïc haønh
chaùnh tö duy chính laø söï chaêm soùc, vun boài ñeå
caây chaùnh kieán coù theå phaùt trieån ngaøy caøng töôi
toát vaø ñôm hoa keát traùi.
3. Thöïc haønh Chaùnh ngöõ
Chaùnh ngöõ (, tieáng Phaïn laø sammā-vācā)
laø lôøi noùi chaân chính. Chaùnh ngöõ laø söï bieåu hieän
cuï theå cuûa chaùnh kieán vaø chaùnh tö duy ra thaønh
78
79
Vì sao toâi khoå?
lôøi noùi. Vì theá, khi bieát chuù troïng vieäc nuoâi döôõng
chaùnh kieán vaø thöïc haønh chaùnh tö duy thì söï
thöïc haønh chaùnh ngöõ seõ trôû neân deã daøng hôn raát
nhieàu.
Lôøi noùi chaân chính coù hai yù nghóa. YÙ nghóa
thöù nhaát laø chaân thaät, khoâng doái traù, vaø yù nghóa
thöù hai laø coù muïc ñích chính ñaùng, mang laïi lôïi
ích cho mình vaø cho ngöôøi chöù khoâng chæ laø phuø
phieám, voâ boå.
Thöïc haønh chaùnh ngöõ laø luoân thaän troïng
trong ngoân töø, lôøi noùi ñeå ñaûm baûo hai yù nghóa
chaân chaùnh vöøa noùi treân.
Trong yù nghóa thöù nhaát, ngöôøi thöïc haønh
chaùnh ngöõ khoâng noùi nhöõng lôøi doái traù, sai söï
thaät, duø laø coù hay khoâng coù nhaém ñeán moät muïc
ñích naøo ñoù. Ngöôøi thöïc haønh chaùnh ngöõ luoân
nhaän thöùc ñaày ñuû veà söùc maïnh phaù hoaïi cuõng
nhö xaây döïng cuûa lôøi noùi, vaø do ñoù maø chæ noùi ra
nhöõng lôøi mang laïi nieàm vui chính ñaùng, söï ñoaøn
keát gaén boù, yeâu thöông vaø hieåu bieát laãn nhau cho
heát thaûy moïi ngöôøi; khoâng noùi ra nhöõng lôøi gaây
ñau khoå cho ngöôøi khaùc hoaëc daãn ñeán söï chia reõ,
thuø haän hay hieåu laàm laãn nhau giöõa moïi ngöôøi.
Ñaây cuõng chính laø moät noäi dung trong Nguõ giôùi
cuûa ngöôøi cö só.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Trong yù nghóa thöù hai, ngöôøi thöïc haønh chaùnh
ngöõ khoâng noùi ra nhöõng lôøi khoâng coù muïc ñích
chaân chaùnh, khoâng mang laïi lôïi ích cho baûn thaân
vaø cho ngöôøi khaùc, cho duø ñoù coù theå laø nhöõng
ñieàu ñuùng vôùi söï thaät.
Lôøi noùi laø moät trong nhöõng phöông tieän maïnh
meõ giuùp chuùng ta giao tieáp vôùi theá giôùi beân ngoaøi.
Neáu chuùng ta söû duïng böøa baõi phöông tieän aáy,
khoâng nhaém ñeán nhöõng muïc ñích chaân chaùnh, roõ
raøng, ñoù laø chuùng ta ñaõ phung phí ñi moät phaàn
naêng löôïng tinh thaàn vaø vaät chaát cuûa chính mình
maø khoâng gaët haùi laïi ñöôïc ñieàu gì töông xöùng
caû.
Maët khaùc, khi chuùng ta thöôøng xuyeân noùi ra
nhöõng lôøi phuø phieám, voâ boå, cho duø ñieàu ñoù coù veû
nhö chaúng laøm haïi ñeán ai, nhöng söï thaät laø ñaõ
laøm haïn cheá ñi nhöõng lôøi noùi chaân chaùnh vaø coù
ích cuûa ta.
Nhö treân moät maûnh ñaát, chæ neân troàng nhöõng
caây traùi coù ích. Söï phaùt trieån cuûa coû daïi chính
laø ñaõ laøm haïi cho nhöõng caây troàng coù ích, vaø
khoâng moät ngöôøi laøm vöôøn sieâng naêng naøo laïi
chaáp nhaän ñeå cho coû daïi toàn taïi treân maûnh ñaát
cuûa mình.
80
81
Vì sao toâi khoå?
Cuõng vaäy, ngöôøi thöïc haønh chaùnh ngöõ phaûi
bieát loaïi boû nhöõng lôøi noùi phuø phieám, voâ boå, ñeå
chæ noùi ra toaøn nhöõng lôøi chaân chaùnh mang laïi
lôïi ích cho baûn thaân vaø ngöôøi khaùc. Nhöõng lôøi noùi
phuø phieám, voâ boå chæ tieâu toán thôøi gian vaø naêng
löôïng cuûa chuùng ta moät caùch voâ ích, coù khaùc naøo
coû daïi moïc lan treân maûnh ñaát troàng nhöõng caây
traùi coù ích?
4. Thöïc haønh Chaùnh nghieäp
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
haønh chaùnh nghieäp. Ñoù laø thoï trì vaø giöõ theo Nguõ
giôùi1 cuûa haøng cö só. Bôûi vì giôùi luaät do chính ñöùc
Phaät cheá ñònh ra vôùi moät söï khaùi quaùt vaø chính
xaùc tuyeät ñoái, ñeán noãi chuùng ta khoâng theå naøo trôû
thaønh ngöôøi xaáu neáu khoâng phaïm vaøo giôùi luaät!
Hay noùi moät caùch deã hieåu hôn, chæ caàn giöõ ñuùng
theo giôùi luaät laø chaéc chaén chuùng ta seõ trôû thaønh
ngöôøi toát, chaéc chaén moïi haønh vi, vieäc laøm cuûa
chuùng ta ñeàu seõ phuø hôïp vôùi chaùnh nghieäp.
Nghieäp ( - karma) laø moät khaùi nieäm raát quan
troïng trong ñaïo Phaät. Moãi moät yù töôûng, lôøi noùi
hay vieäc laøm cuûa chuùng ta ñeàu taïo ra moät keát
quaû töông öùng vôùi tính chaát thieän hoaëc aùc cuûa
noù. Moät yù töôûng, lôøi noùi hay vieäc laøm thieän seõ
mang laïi keát quaû toát (thieän nghieäp). Ngöôïc laïi,
moät yù töôûng, lôøi noùi hay vieäc laøm aùc chaéc chaén seõ
mang laïi moät keát quaû xaáu (aùc nghieäp). Quy luaät
veà nghieäp quaû naøy thöôøng ñöôïc bieát ñeán nhieàu
hôn vôùi teân goïi laø luaät nhaân quaû, noùi moät caùch
noâm na deã hieåu laø "gieo nhaân naøo thì gaët quaû
aáy".
Theo yù nghóa naøy, vieäc thöïc haønh chaùnh
nghieäp chính laø gieo nhaân chaân chaùnh ñeå gaët haùi
ñöôïc nhöõng quaû chaân chaùnh vaäy.
(1)
Chaùnh nghieäp (, tieáng Phaïn laø sammā-
kammanta) laø haønh ñoäng, vieäc laøm chaân chaùnh.
Thöïc haønh chaùnh nghieäp laø bieát quan taâm kieåm
soaùt moïi haønh ñoäng, vieäc laøm cuûa mình, chæ thöïc
hieän nhöõng ñieàu coù yù nghóa, mang laïi lôïi laïc cho
baûn thaân vaø ngöôøi khaùc, cuõng nhö khoâng gaây haïi
cho baát cöù ai.
Taát nhieân laø vieäc thöïc haønh chaùnh nghieäp phaûi
döïa vaøo chaùnh kieán. Khoâng coù chaùnh kieán, baïn
khoâng theå phaân bieät ñöôïc yù nghóa ñích thöïc cuûa
moãi vieäc laøm ñeå bieát ñöôïc vieäc laøm naøo laø chaân
chaùnh vaø vieäc laøm naøo laø khoâng chaân chaùnh.
Coù moät caùch ñôn giaûn, deã hieåu hôn - nhöng
khoâng coù nghóa laø deã laøm hôn - ñeå chuùng ta thöïc
Veà yù nghóa cuï theå cuûa Nguõ giôùi, baïn ñoïc coù theå tìm xem trong
saùch "Veà maùi chuøa xöa", cuøng moät taùc giaû, NXB Toân giaùo.
82
83
Vì sao toâi khoå?
5. Thöïc haønh Chaùnh maïng
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
tieàn nuoâi soáng gia ñình, vaø vieäc cung öùng nhöõng
noâng phaåm aáy cho xaõ hoäi cuõng laø ñoàng thôøi mang
laïi lôïi ích cho nhieàu ngöôøi khaùc...
Khi moät ngheà nghieäp mang laïi lôïi nhuaän
cho chuùng ta baèng caùch gaây thöông toån, thieät
haïi cho ngöôøi khaùc, ñoù khoâng theå xem laø moät
ngheà nghieäp chaân chaùnh. Nhö nhöõng keû troäm
chuyeân nghieäp, nhöõng ngöôøi buoân gian baùn laän,
hoaëc nhöõng ngöôøi buoân chaát gaây nghieän... khoâng
ñöôïc xem laø nhöõng ngöôøi coù ngheà nghieäp chaân
chaùnh, bôûi vì hoï thu ñöôïc lôïi nhuaän baèng caùch
gaây thöông toån, thieät haïi, maát maùt cho nhieàu
ngöôøi khaùc.
Nhöõng ngheà nghieäp lieân quan ñeán vieäc saùt haïi
sinh maïng, nhö saên baén, ñaùnh caù, gieát moå suùc
vaät... tuy ñöùng ôû goùc ñoä xaõ hoäi vaãn laø nhöõng ngheà
ñuùng ñaén, nhöng chuùng coù nhöôïc ñieåm raát lôùn laø
khoâng nuoâi döôõng ñöôïc loøng töø bi. Bôûi vì khi phaûi
thöôøng xuyeân chöùng kieán cuõng nhö tröïc tieáp saùt
haïi sinh maïng, ngöôøi ta coù khuynh höôùng daàn
daàn trôû neân chai lì, khoâng coøn xuùc ñoäng maïnh
meõ tröôùc söï ñau ñôùn, cheát choùc... Ñieàu naøy aûnh
höôûng raát lôùn ñeán vieäc nuoâi döôõng loøng töø bi, vaø
do ñoù nhöõng ngöôøi naøy raát khoù coù ñöôïc moät taám
Chaùnh maïng (; tieáng Phaïn laø sammā-
ājīva) laø maïng soáng chaân chaùnh, hay noùi deã hieåu
hôn laø duy trì, nuoâi soáng thaân maïng cuûa chuùng ta
moät caùch chaân chaùnh. Vì vaäy, cuõng thöôøng ñöôïc
hieåu laø ngheà nghieäp chaân chaùnh, bôûi vì chính
ngheà nghieäp laø phöông tieän taát yeáu maø chuùng ta
duøng ñeå nuoâi soáng baûn thaân vaø gia ñình.
Ngheà nghieäp chaân chaùnh laø moät ngheà nghieäp
mang laïi cho chuùng ta nhöõng giaù trò vaät chaát caàn
thieát ñeå nuoâi soáng baûn thaân vaø gia ñình moät caùch
chính ñaùng, baèng caùch ñaùnh ñoåi söùc lao ñoäng
chaân tay hoaëc trí oùc cuûa mình.
Moät ngheà nghieäp chaân chaùnh bao giôø cuõng
mang laïi lôïi ích cho baûn thaân chuùng ta cuøng luùc
vôùi vieäc laøm lôïi cho ngöôøi khaùc, bôûi vì lôïi nhuaän
maø chuùng ta kieám ñöôïc trong ngheà nghieäp laø moät
söï trao ñoåi hôïp lyù trong xaõ hoäi, maø khoâng phaûi
laø söï giaønh giaät, cöôùp laáy töø ngöôøi khaùc. Chaúng
haïn, moät coâng nhaân saûn xuaát nhaän ñöôïc tieàn
löông töø chuû thueâ ñeå nuoâi soáng gia ñình, nhöng
ñoàng thôøi vieäc laøm cuûa anh ta cuõng mang laïi lôïi
ích cho ngöôøi chuû thueâ ñoù, vaø caû nhöõng ngöôøi söû
duïng saûn phaåm do anh ta laøm ra... Moät noâng daân
saûn xuaát noâng phaåm baùn ra thò tröôøng ñeå coù ñöôïc
84
85
Vì sao toâi khoå?
loøng töø aùi, khoan dung, ñoä löôïng, cuõng nhö khoù
loøng coù ñöôïc moät cuoäc soáng thöïc söï thanh thaûn
vaø an oån veà maët tinh thaàn.
Nhöõng ngöôøi chöa hoïc Phaät phaùp coù theå nghó
raèng khoâng caàn thieát phaûi yeâu thöông loaøi vaät,
vaø raèng loaøi vaät sinh ra voán laø ñeå nuoâi döôõng con
ngöôøi... Vì theá, xöa nay phaàn lôùn vaät thöïc nuoâi
soáng con ngöôøi chính laø baèng vaøo vieäc gieát haïi
loaøi vaät. Coù khi laø tröïc tieáp, nhö nuoâi gaø, vòt, heo,
deâ... ñeå gieát moå aên thòt. Coù khi laø giaùn tieáp, nhö
nuoâi suùc vaät raát nhieàu ñeå baùn cho ngöôøi khaùc gieát
moå vaø duøng lôïi nhuaän aáy vaøo vieäc sinh soáng...
Tuy nhieân, cho duø ñöùng treân quan ñieåm naøo ñi
nöõa thì vaãn coù nhöõng vaán ñeà chung nhaát maø taát
caû chuùng ta ñeàu phaûi ñoàng yù vôùi nhau.
Thöù nhaát, cho duø coù phaân bieät hay khoâng giöõa
sinh maïng con ngöôøi vaø loaøi vaät, chuùng ta vaãn
phaûi thöøa nhaän moät thöïc teá laø: nhöõng ngöôøi coù
caù tính hieàn hoøa, nhaân haäu... khoâng bao giôø laø
nhöõng ngöôøi öa thích vieäc ñaùnh ñaäp, haønh haï
hay gieát haïi loaøi vaät. Ngöôïc laïi, nhöõng ngöôøi aáy
bao giôø cuõng coù khuynh höôùng yeâu thöông, che
chôû cho nhöõng con vaät yeáu ñuoái vaø raát thöôøng
sôï phaûi nhìn thaáy caûnh gieát moå suùc vaät. Khuynh
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
höôùng naøy laø hoaøn toaøn töï nhieân maø khoâng phaûi
laø xuaát phaùt töø hoïc vaán hay tín ngöôõng.
Thöù hai, cho duø chuùng ta coù döïa vaøo quan ñieåm
"vaät döôõng nhaân" ñeå töï cho mình caùi quyeàn ñöôïc
gieát haïi suùc vaät, thì chuùng ta vaãn khoâng theå phuû
nhaän moät thöïc teá laø: söï ñau ñôùn, sôï haõi vaø nhöõng
noã löïc vuøng vaãy tuyeät voïng cuûa moät con vaät tröôùc
khi cheát hoaøn toaøn khoâng khaùc gì vôùi con ngöôøi.
Chính ñieàu naøy ñaõ laøm cho baát cöù ai laàn ñaàu tieân
gieát moät con vaät ñeàu phaûi chòu noãi aùm aûnh, baát
an trong moät thôøi gian nhaát ñònh. Chæ khi naøo söï
gieát haïi ñöôïc laëp laïi lieân tieáp nhieàu laàn thì ñöông
söï môùi daàn maát ñi caûm giaùc baát an naøy.
Thöù ba, cho duø chuùng ta coù theå lyù luaän raèng
sinh maïng con ngöôøi hoaøn toaøn khaùc vôùi sinh
maïng cuûa suùc vaät - vì theá maø ta phaûn ñoái vieäc
gieát ngöôøi nhöng khoâng phaûn ñoái vieäc gieát suùc
vaät - nhöng chuùng ta cuõng khoâng theå phuû nhaän
moät thöïc teá laø: loaøi vaät quaû thaät cuõng coù nhöõng
caûm xuùc khoâng khaùc chuùng ta, nhö buoàn, vui, yeâu,
gheùt, sôï haõi... Nhöõng caûm xuùc naøy ñöôïc theå hieän
raát roõ ôû nhöõng con vaät nuoâi gaàn guõi chuùng ta
thöôøng ngaøy nhö choù, meøo... vaø coù theå nhaän ra ôû
baát cöù loaøi vaät naøo neáu baïn coù moät taâm hoàn nhaïy
86
87
Vì sao toâi khoå?
caûm vaø roäng môû. Chæ caàn nhìn vaøo maét cuûa moät
con vaät, baïn seõ caûm nhaän ñöôïc ngay nhöõng caûm
xuùc cuûa noù. Nhö vaäy, vôùi nhöõng caûm xuùc töông
töï nhö con ngöôøi, loaøi vaät cuõng khoâng theå khoâng
coù moät khuynh höôùng cô baûn nhaát laø "tham soáng
sôï cheát", vaø do ñoù maø nhöõng gì chuùng ta ñöa ra
ñeå bieän minh cho haønh vi gieát haïi cuûa mình chæ
laø moät thöù "luaät röøng", "luaät cuûa keû maïnh" maø
thoâi!
Haõy töôûng töôïng, neáu nhö coù moät ñaïi dieän
loaøi vaät naøo ñoù coù theå ñöùng ra khieáu kieän chuùng
ta tröôùc moät toøa aùn vaø ñöa ra nhöõng lyù leõ nhö
treân, lieäu coù vò quan toøa coâng minh naøo seõ ñöùng
veà phía chuùng ta chaêng? Ñieàu duy nhaát ñeå chuùng
ta hy voïng thaéng kieän coù leõ laø: quan toøa thì cuõng
chæ laø moät con ngöôøi!
Khi vaän ñoäng choáng laïi chuû nghóa phaân bieät
chuûng toäc, ngöôøi ta ñaõ töøng ñöa ra laäp luaän raèng:
Cho duø da traéng hay da maøu, taát caû chuùng ta ñeàu
mang trong ngöôøi moät doøng maùu ñoû. Ñieàu naøy
chính xaùc bieát bao, thuyeát phuïc bieát bao! Nhöng
taïi sao chuùng ta khoâng tieán theâm moät böôùc nöõa
ñeå thaáy raèng taát caû nhöõng con vaät bò chuùng ta
gieát haïi ñeå nuoâi soáng baûn thaân mình cuõng ñeàu ñaõ
tuoân chaûy ra moät doøng maùu ñoû?
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Noùi toùm laïi, chuùng ta hoaøn toaøn coù quyeàn töï
do choïn laáy moät ngheà nghieäp ñeå nuoâi soáng baûn
thaân vaø gia ñình. Nhöng vieäc thöïc haønh chaùnh
maïng chính laø bieát tìm cho mình moät ngheà
nghieäp chaân chaùnh, mang laïi cuoäc soáng thanh
thaûn veà maët tinh thaàn, cho duø ñoâi khi coù theå phaûi
nhoïc nhaèn hôn veà theå xaùc. Choïn ñöôïc moät ngheà
nghieäp chaân chaùnh laø ñieàu kieän taát yeáu ñeå chuùng
ta coù theå tieáp tuïc tu taäp, thöïc haønh giaùo phaùp Baùt
chaùnh ñaïo moät caùch thuaän tieän, deã daøng hôn.
6. Thöïc haønh Chaùnh tinh taán
Chaùnh tinh taán (, tieáng Phaïn laø sammā-
vāyāma) laø noã löïc, gaéng söùc theo ñuùng höôùng
chaân chaùnh. Thöïc haønh chaùnh tinh taán töùc laø
ñoái nghòch vaø trieät tieâu söï löôøi nhaùc, thuï ñoäng.
Tuy nhieân, ñeå söï noã löïc, gaéng söùc cuûa ta coù theå
höôùng theo con ñöôøng chaân chaùnh, caàn phaûi coù
moät söï hieåu bieát saâu xa veà chaùnh phaùp vaø nhaän
roõ, phaân bieät ñöôïc nhöõng vieäc neân laøm vaø khoâng
neân laøm.
Xuaát phaùt töø khuynh höôùng naøy, coù theå noùi
moät caùch khaùi quaùt veà vieäc thöïc haønh chaùnh tinh
taán laø: noã löïc thöïc hieän caùc ñieàu thieän vaø coá gaéng
88
89
Vì sao toâi khoå?
haïn cheá cho ñeán trieät tieâu caùc ñieàu xaáu aùc. Trong
kinh Ñaïi Baùt Nieát-baøn, quyeån 15, phaåm Phaïm
haïnh coù moät baøi keä noùi leân raát roõ yù nghóa naøy.
Nguyeân vaên chöõ Haùn nhö sau:
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Thöïc haønh Chaùnh tinh taán cuõng coù nghóa laø tu
taäp giaùo phaùp chaân chaùnh moät caùch tích cöïc, naêng
noå chöù khoâng chæ laø moät söï hoïc hieåu lyù thuyeát
suoâng. Bôûi vì, xeùt cho cuøng, neáu khoâng coù nhöõng
noã löïc thöïc haønh thì cho duø baát cöù lyù thuyeát naøo
coù cao sieâu, hay laï ñeán ñaâu cuõng khoâng theå mang
laïi lôïi ích thöïc söï cho cuoäc soáng cuûa chuùng ta.
7. Thöïc haønh Chaùnh nieäm
Chö aùc maïc taùc,
Chuùng thieän phuïng haønh,
Töï tònh kyø yù,
Thò chö Phaät giaùo.
Dòch nghóa:
Khoâng laøm caùc ñieàu aùc,
Thaønh töïu caùc vieäc laønh,
Giöõ taâm yù trong saïch,
Chính lôøi chö Phaät daïy.
Chaùnh tinh taán chính laø ñoäng löïc, laø naêng
löôïng ñeå thuùc ñaåy söï thöïc haønh giaùo phaùp chaân
chaùnh. Nhôø coù söï ñònh höôùng chaân chaùnh cho
nhöõng noã löïc töï thaân cuûa chuùng ta maø taát caû caùc
vieäc thieän ñeàu seõ ñöôïc laøm, taát caû caùc vieäc aùc ñeàu
seõ bò ngaên chaën.
Chaùnh nieäm (, tieáng Phaïn laø sammā-sati)
laø söï tænh thöùc, nieäm töôûng chaân chaùnh trong
cuoäc soáng.
Tö töôûng chuùng ta luoân höôùng theo nhöõng ñoái
töôïng, söï vieäc maø ta ham thích, ngay caû khi söï
vieäc aáy ñaõ luøi vaøo quaù khöù hay chæ laø nhöõng khao
khaùt töôûng töôïng trong töông lai. Söï loâi cuoán aáy
ñaõ trôû thaønh moät thoùi quen laâu ñôøi, ñeán noãi ít
khi chuùng ta giöõ ñöôïc söï chuù taâm ñuùng möùc ñeán
vieäc mình ñang laøm gì, nghó gì... Taát caû dieãn ra
nhö moät guoàng quay töï nhieân theo quaùn tính, vaø
vì theá raát nhieàu khi chuùng ta rôi vaøo söï lô ñeãnh,
khoâng coøn thöïc söï giöõ ñöôïc moái quan heä gaén boù
vôùi nhöõng gì ñang dieãn ra trong cuoäc soáng. Chuùng
ta soáng trong hieän taïi maø taâm töôûng laïi quay veà
quaù khöù hoaëc höôùng ñeán töông lai, chuùng ta soáng
90
91
Vì sao toâi khoå?
ôû nôi naøy maø taâm töôûng laïi höôùng veà moät nôi
khaùc...
Chaùnh nieäm nhö moät sôïi chæ thaàn xuyeân suoát
qua taát caû caùc yù töôûng vaø haønh ñoäng cuûa chuùng
ta, lieân keát chuùng laïi theo moät höôùng nhaát quaùn
vaø chaân chaùnh. Söï thöïc haønh chaùnh nieäm giöõ cho
chuùng ta luoân tieáp xuùc thöïc söï vôùi ñôøi soáng, vôùi
nhöõng gì ñang dieãn ra quanh ta.
Nhieàu ngöôøi ñaõ sai laàm khi nghó raèng chaùnh
nieäm, vaø caû chaùnh ñònh nöõa, nhö seõ noùi ôû phaàn
tieáp theo, chæ laø nhöõng vaán ñeà daønh cho caùc vò tu
só. Trong thöïc teá, söï thöïc haønh chaùnh nieäm laø raát
caàn thieát vaø quan troïng ñoái vôùi taát caû chuùng ta
ngay trong cuoäc soáng bình thöôøng naøy. Khoâng coù
chaùnh nieäm, nhöõng noã löïc tu taäp khaùc cuûa chuùng
ta raát khoù loøng ñuùng höôùng vaø ñaït ñöôïc keát quaû
khaû quan.
Coù theå hình dung nhö moät ngoïn ñeøn ñöôïc
thaép leân ñeå chieáu saùng caên phoøng. Cho duø ñoù
laø moät ngoïn ñeøn khaù lôùn, nhöng nhöõng côn gioù
töø moät cöûa soå ñeå troáng lieân tuïc thoåi vaøo ñaõ laøm
cho ngoïn löûa luoân lay ñoäng vaø chaäp chôøn, luùc
saùng, luùc toái... Vaø do ñoù, chuùng ta raát khoù nhìn
roõ ñöôïc moïi vaät trong phoøng. Baây giôø, chuùng ta
kheùp caùnh cöûa soå laïi ñeå ngaên luoàng gioù. AÙnh ñeøn
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
giôø ñaây chieáu saùng lieân tuïc vaø oån ñònh, moïi vaät
trong phoøng lieàn coù theå ñöôïc nhìn thaáy roõ.
Coâng naêng cuûa vieäc thöïc haønh chaùnh nieäm
chính laø laøm cho ngoïn ñeøn trí hueä cuûa chuùng ta
luoân lieân tuïc toûa saùng, soi chieáu vaøo moïi söï vieäc
trong ñôøi soáng. Khoâng coù chaùnh nieäm, chuùng ta
nhìn söï vaät cuõng gioáng nhö döôùi moät thöù aùnh
saùng chaäp chôøn, khi môø khi toû, chôït saùng chôït
toái. Duy trì ñöôïc chaùnh nieäm, moïi thöù seõ trôû neân
phôi baøy troïn veïn döôùi aùnh saùng trí hueä lieân tuïc
toûa chieáu.
Thöïc haønh chaùnh nieäm khoâng phaûi laø moät
coâng phu quaù cao sieâu hoaëc tröøu töôïng nhö nhieàu
ngöôøi thöôøng laàm töôûng. Thöïc ra, ngay trong cuoäc
soáng bình thöôøng naøy, chuùng ta thænh thoaûng vaãn
coù ñöôïc chaùnh nieäm, chæ coù ñieàu chuùng ta khoâng
löu taâm duy trì noù. Khi thöïc haønh chaùnh nieäm,
chuùng ta chuû ñoäng taïo ra vaø duy trì noù moät caùch
lieân tuïc khoâng ñeå cho ñöùt quaõng.
Chuùng ta thöôøng nghe nhöõng ngöôøi phuï nöõ
lôùn tuoåi daïy doã caùc beù gaùi môùi lôùn leân raèng: "Con
gaùi laøm vieäc gì cuõng phaûi coù yù töù." Vaø söï thöïc
haønh theo lôøi khuyeân daïy aáy coù nghóa laø coâ beù
phaûi luoân thaän troïng trong töøng lôøi aên tieáng noùi,
92
93
Vì sao toâi khoå?
ñi ñöùng... phaûi luoân giöõ ñöôïc söï dòu daøng, khoan
thai, khoâng hoái haû, buoâng tuoàng... Söï daïy doã vaø
thöïc haønh aáy chính laø ñieàu kieän cô baûn ñeå reøn
luyeän cho ngöôøi con gaùi khi lôùn leân trôû thaønh
moät ngöôøi vôï ñoan trang, hieàn thuïc, neát na...
Caùi traïng thaùi "coù yù töù" ñöôïc khuyeân daïy
aáy khoâng gì khaùc hôn chính laø teân goïi khaùc cuûa
chaùnh nieäm. Vaø coâng naêng toát ñeïp cuûa noù ñaõ ñöôïc
ngöôøi xöa nhaän ra baèng vaøo nhöõng kinh nghieäm
thöïc tieãn trong cuoäc soáng, neân môùi ñöa vaøo giaùo
duïc cho con chaùu. Moät ngöôøi con gaùi "khoâng coù
yù töù" bò xem laø "con gaùi hö", vaø raát khoù loøng coù
ñöôïc nhöõng ñöùc tính khaùc cuûa ngöôøi phuï nöõ.
Trong thöïc teá, khoâng chæ laø phuï nöõ, maø ngay
caû nam giôùi, hay noùi ñuùng hôn laø taát caû chuùng ta,
ñeàu neân thöïc haønh moät cuoäc soáng "coù yù töù", vì ñoù
chính laø moät cuoäc soáng luoân duy trì chaùnh nieäm.
Khi thöïc haønh chaùnh nieäm, moãi moät vieäc laøm
cuûa chuùng ta cho duø raát nhoû nhaët cuõng trôû neân coù
yù nghóa raát lôùn lao, ñôn giaûn chæ laø vì khi aáy noù
ñaõ trôû thaønh moät bieåu hieän thöïc söï cuûa söï soáng
trong ta. Khi hieåu ñöôïc ñieàu naøy, chuùng ta môùi
bieát raèng khi soáng khoâng coù chaùnh nieäm chính laø
ta ñaõ ñaùnh maát ñi söï soáng chaân chaùnh, vì theá maø
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
ta soáng cuõng nhö chöa töøng ñöôïc soáng, khoâng theå
thöïc söï tieáp xuùc vaø caûm nhaän heát nhöõng nieàm vui
cuõng nhö söï nhieäm maàu, kyø dieäu cuûa ñôøi soáng.
Thöïc haønh chaùnh nieäm laø luoân duy trì söï tænh
thöùc, duy trì yù nieäm veà söï hieän höõu cuûa mình
trong töøng giaây phuùt. Noùi moät caùch cuï theå hôn,
ñoù laø luoân tænh taùo nhaän bieát töøng yù töôûng, lôøi
noùi vaø vieäc laøm cuûa mình. Söï tænh thöùc naøy giuùp
chuùng ta luoân suy nghó, noùi naêng vaø haønh ñoäng
moät caùch coù yù thöùc, coù suy xeùt thaän troïng theo
ñuùng vôùi chaùnh phaùp, vaø do ñoù maø khoâng bò rôi
vaøo caùc yù töôûng, lôøi noùi hay vieäc laøm xaáu aùc.
8. Thöïc haønh Chaùnh ñònh
Chaùnh ñònh (, tieáng Phaïn laø sammā-
samādhi) laø taäp trung taâm yù moät caùch chaân chaùnh.
Chaùnh ñònh cuõng ñöôïc hieåu laø söï thöïc haønh thieàn
ñònh nhaém ñeán muïc ñích chaân chaùnh, cuï theå laø
ñeå ñaït ñeán nhöõng traïng thaùi taâm thöùc xuaát theá.
ÔÛ ñaây chuùng ta khoâng baøn ñeán yù nghóa saâu xa
ñoù maø chæ ñeà caäp ñeán vieäc thöïc haønh chaùnh ñònh
ngay trong cuoäc soáng thöôøng ngaøy.
Trong yù nghóa naøy, chuùng ta seõ thaáy vieäc thöïc
haønh chaùnh ñònh coù lieân quan raát chaët cheõ vôùi
94
95
Vì sao toâi khoå?
chaùnh nieäm. Bôûi vì chaùnh ñònh laø söï taäp trung
taâm yù, maø chuùng ta khoâng theå taäp trung taâm yù
neáu khoâng coù söï tænh thöùc, chaùnh nieäm veà giaây
phuùt hieän taïi. Noùi khaùc ñi, khi chuùng ta taäp trung
taâm yù thì cuõng ngay khi aáy chuùng ta ñaït ñöôïc
chaùnh nieäm.
Khi taâm yù ñöôïc taäp trung, chuùng ta coù ñöôïc
moät söùc maïnh tinh thaàn goïi laø ñònh löïc, coù theå
giuùp ta trôû neân saùng suoát hôn vaø coù khaû naêng
giaûi quyeát moïi vaán ñeà moät caùch hieäu quaû hôn.
Thoâng thöôøng, chuùng ta ñoâi khi cuõng coù ñöôïc söï
taäp trung, chaúng haïn nhö khi baïn ñoïc moät quyeån
saùch raát hay vaø taäp trung hoaøn toaøn vaøo ñoù,
khoâng coøn bieát ñeán baát cöù söï vieäc gì ñang dieãn
ra chung quanh. Hoaëc khi baïn nghe nhaïc, xem
phim... vôùi taát caû söï chuù yù cuûa mình...
Tuy nhieân, vieäc thöïc haønh chaùnh ñònh laø nhaèm
ñaït ñeán söï taäp trung taâm yù moät caùch thöôøng
xuyeân vaø oån ñònh vaøo baát cöù coâng vieäc naøo maø
chuùng ta thöïc hieän, khoâng phaûi chæ laø nhöõng giaây
phuùt taäp trung baát chôït moät ñoâi khi coù ñöôïc nhö
theá. Muoán ñöôïc vaäy, chuùng ta caàn phaûi thöôøng
xuyeân thöïc haønh nhöõng phöông phaùp reøn luyeän
nhaát ñònh.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Coù nhieàu phöông phaùp ñeå chuùng ta thöïc haønh
reøn luyeän söï taäp trung taâm yù. Trong caùc baûn
kinh Nieäm xöù (Satipatthāna sutta, soá 10, Trung
boä kinh) vaø Ñaïi nieäm xöù (Mahāsatipatthana sutta,
soá 22, Tröôøng boä kinh), ñöùc Phaät coù daïy söï thöïc
haønh 4 pheùp quaùn veà thaân, thoï, taâm vaø phaùp. ÔÛ
ñaây chuùng ta chæ baøn ñeán söï thöïc haønh quaùn hôi
thôû naèm trong pheùp quaùn thaân.
Hoaït ñoäng thôû ra vaø thôû vaøo laø moät hoaït ñoäng
quan troïng khoâng bao giôø döøng nghæ cuûa cô theå
chuùng ta, tröø phi söï soáng naøy khoâng coøn nöõa. Tuy
vaäy, moät thöïc teá laø chuùng ta chaúng maáy khi löu
taâm ñeán hoaït ñoäng aáy. Khi thöïc haønh quaùn hôi
thôû chính laø chuùng ta khôûi ñaàu töø vieäc ñieàu chænh
söï baát hôïp lyù naøy.
Ñeå thöïc haønh pheùp quaùn hôi thôû, chuùng ta
khoâng caàn baát cöù söï chuaån bò naøo ngoaøi moät choã
ngoài ôû nôi yeân tónh, ít tieáng oàn vaø söï quaáy nhieãu
töø ngoaïi caûnh. Sau ñoù, chuùng ta ngoài xuoáng trong
tö theá xeáp hai chaân treân ñuøi (keát giaø) hoaëc chaân
phaûi ñaët treân ñuøi traùi (baùn giaø), giöõ löng thaúng
khoâng cong veà phía tröôùc hoaëc töïa ra phía sau.
Vôùi nhöõng ai thaáy quaù khoù khaên trong vieäc taäp
96
97
Vì sao toâi khoå?
caùc theá ngoài naøy, cuõng coù theå ngoài treân gheá buoâng
thoõng hai chaân xuoáng moät caùch thoaûi maùi, nhöng
nhaát thieát vaãn phaûi giöõ löng thaät thaúng.
Sau khi oån ñònh tö theá ngoài, chuùng ta baét ñaàu
chuù yù vaøo hôi thôû cuûa mình. Khi thôû vaøo, chuùng
ta tænh thöùc nhaän bieát mình ñang thôû vaøo, vôùi ñoä
daøi hay ngaén cuûa hôi thôû vaøo. Khi thôû ra, chuùng
ta cuõng tænh thöùc nhaän bieát mình ñang thôû ra,
vôùi ñoä daøi hay ngaén cuûa hôi thôû ra. Chuùng ta
taäp trung söï chuù yù vaøo hôi thôû cuûa mình nhö theá
trong khoaûng töø 5 ñeán 10 phuùt cho laàn taäp ñaàu
tieân. Caøng veà sau, ta coù theå tuøy nghi keùo daøi thôøi
gian thöïc taäp laâu hôn, cho ñeán nöûa giôø hay moät
giôø tuøy yù.
Caàn löu yù laø, chuùng ta khoâng phaûi laøm gì khaùc
ngoaøi vieäc taäp trung chuù yù vaøo hôi thôû. Vaø hôi
thôû thì vaãn giöõ ñeàu ñaën nhö bình thöôøng, khoâng
duïng taâm keùo daøi hoaëc ruùt ngaén.
Moät hieän töôïng raát töï nhieân seõ xaûy ra, ñoù laø
khi laàn ñaàu tieân baïn taäp trung söï chuù yù vaøo hôi
thôû, moät söï caêng thaúng nheï cuûa taâm yù coù theå
laøm cho baïn thôû hôi nhanh hôn bình thöôøng moät
chuùt, nhöng ñieàu ñoù seõ nhanh choùng qua ñi, chæ
caàn baïn chuù yù theo doõi vaø bieát roõ.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Vaán ñeà thöù hai raát thöôøng gaëp laø baïn seõ bò
loâi cuoán vaøo voâ vaøn nhöõng yù töôûng, nhöõng doøng
suy nghó khaùc hôn laø vieäc chuù taâm vaøo hôi thôû.
Coù theå baïn seõ thaáy vieäc taäp trung chuù yù vaøo hôi
thôû thaät ra khoù khaên hôn laø baïn töôûng. Nhöng
khoâng sao, neáu baïn tieáp tuïc, söï vieäc seõ trôû neân
ngaøy caøng deã daøng hôn. Gioáng nhö moät con ngöïa
ñöôïc reøn luyeän thöôøng xuyeân seõ trôû neân deã nghe
lôøi hôn, taâm yù chuùng ta ñöôïc buoâng thaû laâu ngaøy
seõ raát khoù taäp trung, nhöng khi thöïc haønh reøn
luyeän qua moät thôøi gian, khaû naêng taäp trung seõ
ngaøy caøng trôû neân deã daøng hôn.
Coù theå baïn seõ gaëp ôû ñaâu ñoù nhöõng giaûi thích
raát cao sieâu vaø phöùc taïp veà Chaùnh ñònh, nhöng
ñieàu ñoù khoâng heà maâu thuaãn vôùi nhöõng gì vöøa
ñöôïc trình baøy treân. Vaø moät söï khôûi ñaàu ñôn
giaûn nhöng ñuùng ñaén bao giôø cuõng laø löïa choïn
toát nhaát cho nhöõng ai thöïc söï muoán khôûi laøm chöù
khoâng chæ say meâ vieäc tìm hieåu lyù thuyeát.
Moät khi ñaõ coù ñöôïc naêng löïc taäp trung cao ñoä
trong moïi haønh vi cuõng nhö tö töôûng, baïn seõ thaáy
khaû naêng laøm vieäc cuõng nhö khaû naêng tö duy cuûa
mình ñeàu trôû neân hoaøn thieän hôn, vaø ñoù chính laø
98
99
Vì sao toâi khoå?
coâng naêng cuûa vieäc thöïc haønh chaùnh ñònh. Nhö
vaäy, roõ raøng laø chuùng ta khoâng caàn thieát phaûi
ñi ñeán taän nhöõng choán röøng saâu nuùi thaúm môùi
coù theå thöïc haønh ñöôïc phaùp moân naøy nhö nhieàu
ngöôøi vaãn laàm töôûng.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
söï hieåu laàm veà trình töï thôøi gian trong vieäc thöïc
haønh Töù dieäu ñeá cuõng nhö Baùt chaùnh ñaïo.
Thöïc ra, söï trình baøy tuaàn töï veà Töù dieäu ñeá
vaø Baùt chaùnh ñaïo hoaøn toaøn khoâng mang yù nghóa
thôøi gian. Hay noùi khaùc ñi, khoâng coù söï thöïc haønh
tuaàn töï caùc vaán ñeà, maø taát caû ñeàu laø nhöõng vaán
ñeà caàn thieát phaûi ñöôïc hieåu vaø thöïc haønh moät
caùch ñoàng thôøi. Döôùi ñaây chuùng ta seõ ñeà caäp ñeán
nhöõng yù nghóa töông quan vaø söï hoã töông laãn
nhau giöõa caùc vaán ñeà ñeå thaáy roõ hôn tính chaát
nhaát quaùn vaø söï caàn thieát phaûi thöïc haønh moät
caùch ñoàng thôøi nhöõng gì ñaõ hoïc.
Tröôùc heát laø veà Töù dieäu ñeá. Ñeå nhaän hieåu 4
chaân lyù cao caû naøy, chuùng ta nhaát thieát phaûi tieáp
caän theo trình töï töø Khoå ñeá, Taäp khoå ñeá, Dieät
khoå ñeá roài môùi ñeán cuoái cuøng laø Ñaïo ñeá. Ñieàu naøy
laø do moái töông quan phaùt trieån veà maët lyù luaän,
chæ coù theå naém hieåu ñöôïc theo trình töï dieãn tieán
cuûa caùc vaán ñeà.
Chaúng haïn, vieäc nhaän roõ baûn chaát khoå ñau
cuûa ñôøi soáng (Khoå ñeá) taát yeáu phaûi laø ñieåm khôûi
ñaàu trong nhaän thöùc cuûa chuùng ta. Chæ khi hieåu
vaø thöøa nhaän ñöôïc ñieàu naøy, cuõng coù nghóa laø
nhaän ra vaø phaù vôõ ñöôïc nhaän thöùc sai laàm tröôùc
Trình töï thöïc haønh
höõng gì vöøa ñöôïc trình baøy trong nhöõng
phaàn tröôùc ñaây hoaøn toaøn khoâng nhaém
ñeán - vaø cuõng khoâng theå - cung caáp cho baïn ñoïc
moät tri thöùc ñaày ñuû, troïn veïn veà caùc phaàn giaùo lyù
quan troïng vaø caên baûn cuûa Phaät giaùo laø Töù dieäu
ñeá vaø Baùt chaùnh ñaïo. Ñieàu thöïc söï ñöôïc nhaém
ñeán chæ laø nhöõng hieåu bieát thöïc tieãn vaø coù theå
aùp duïng ngay vaøo ñôøi soáng. Hay noùi khaùc ñi, muïc
tieâu thöïc haønh ñöôïc nhaán maïnh hôn trong nhöõng
gì maø chuùng ta vöøa ñeà caäp ñeán.
Vaø khi noùi ñeán thöïc haønh thì ñieàu quan troïng
nhaát khoâng theå khoâng nhaéc ñeán laø vaán ñeà trình
töï thôøi gian.
Duø muoán hay khoâng thì caùch trình baøy tuaàn töï
cuûa chuùng ta nhö treân - ñôn giaûn chæ laø vì khoâng
coù choïn löïa naøo khaùc - raát coù theå seõ daãn ñeán moät
N
100
101
Vì sao toâi khoå?
ñaây, chuùng ta môùi coù theå baét ñaàu tìm hieåu ñeán
caùc nguyeân nhaân cuûa khoå ñau vaø söï sinh khôûi
cuûa chuùng (Taäp khoå ñeá). Tieáp ñoù, khi ñaõ nhaän
roõ ñöôïc nguyeân nhaân vaø söï sinh khôûi cuûa khoå
ñau nhö theá naøo, chuùng ta môùi coù theå hieåu vaø tin
ñöôïc laø khoå ñau coù theå dieät maát, cuõng nhö chuùng
seõ dieät maát nhö theá naøo (Dieät khoå ñeá). Söï nhaän
hieåu naøy seõ laø neàn taûng ñeå chuùng ta hieåu vaø tieáp
nhaän nhöõng phöông thöùc daãn ñeán dieät tröø khoå
ñau (Ñaïo ñeá).
Ñoù laø noùi veà quaù trình nhaän hieåu Töù dieäu ñeá.
Tuy nhieân, khi ñaõ nhaän hieåu ñöôïc 4 chaân lyù naøy
vaø böôùc vaøo thöïc haønh trong ñôøi soáng, vaán ñeà seõ
coù phaàn khaùc bieät hôn.
Söï thöïc haønh chaân lyù thöù hai (Taäp khoå ñeá)
vôùi yù nghóa quaùn saùt roõ caùc nguyeân nhaân vaø söï
sinh khôûi cuûa khoå ñau hoaøn toaøn khoâng coù nghóa
laø ñaõ chaám döùt söï thöïc haønh chaân lyù thöù nhaát
(Khoå ñeá). Trong thöïc teá, chính söï thöïc haønh chaân
lyù thöù hai caøng giuùp ta nhaän hieåu roõ vaø saâu saéc
hôn veà chaân lyù thöù nhaát. Nhieàu khía caïnh tinh teá
hôn, phöùc taïp hôn seõ daàn daàn ñöôïc nhaän ra chính
laø nhôø vaøo quaù trình thöïc haønh, chieâm nghieäm.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Töông töï, söï thöïc haønh chaân lyù thöù ba (Dieät
khoå ñeá) vôùi yù nghóa quaùn saùt söï dieät maát cuûa khoå
ñau trong ñôøi soáng hoaøn toaøn khoâng coù nghóa laø
ñaõ chaám döùt söï thöïc haønh chaân lyù thöù nhaát (Khoå
ñeá) vaø thöù hai (Taäp khoå ñeá). Trong thöïc teá, vieäc
quaùn saùt söï dieät maát cuûa khoå ñau caøng laøm chuùng
ta cuûng coá chaéc chaén hôn nhöõng hieåu bieát veà khoå
ñau vaø söï sinh khôûi cuûa chuùng. Nhö ngöôøi daïy
thuù, trong quaù trình huaán luyeän laïi caøng hieåu roõ
hôn nhöõng ñaëc ñieåm cuûa töøng con thuù maø oâng
ta ñaõ nhaän ra töø khi baét ñaàu thuaàn hoùa chuùng.
Nhöõng hieåu bieát vaø nhaän thöùc cuûa chuùng ta veà
khoå ñau vaø nguyeân nhaân cuõng nhö söï sinh khôûi
cuûa noù seõ caøng saâu saéc vaø roõ neùt hôn khi ta thöïc
haønh chaân lyù thöù ba laø quaùn xeùt söï dieät maát cuûa
khoå ñau.
Vaø vaán ñeà seõ khoâng theå hoaøn taát neáu chuùng
ta khoâng thöïc haønh chaân lyù thöù tö (Ñaïo ñeá) ñeå
thöïc söï laøm chaám döùt nhöõng khoå ñau. Nhö trong
moät cuoäc chieán ñaáu, quaù trình thöïc hieän caùc chaân
lyù thöù nhaát cho ñeán thöù ba chæ laø nhöõng böôùc ñaàu
tìm hieåu veà ñoái thuû. Ñieàu ñoù giuùp chuùng ta hieåu
roõ ñöôïc ñoái thuû vaø xaùc ñònh moái töông quan giöõa
ñoâi beân, vaø cuõng giuùp ta caûm thaáy deã daøng hôn
trong vieäc chòu ñöïng nhöõng ñoøn taán coâng cuûa ñoái
102
103
Vì sao toâi khoå?
thuû. Nhöng neáu döøng laïi ôû ñaây thì chuùng ta seõ
khoâng bao giôø quaät ngaõ ñöôïc ñoái thuû. Chuùng ta
caàn coù moät böôùc cuoái cuøng ñeå hoaøn taát chieán cuoäc,
laø xoâng leân ñoái maët vaø chieán thaéng ñoái thuû baèng
vaøo nhöõng ñoøn theá, nhöõng chieâu thöùc maø chuùng
ta bieát chaéc laø coù theå cheá ngöï ñöôïc ñoái thuû.
Vaø böôùc cuoái cuøng aáy chính laø söï thöïc haønh
chaân lyù thöù tö (Ñaïo ñeá), laø nhöõng phöông thöùc
thöïc söï giuùp ta ñoái maët ñeå dieät tröø taän goác khoå
ñau.
Nhö vaäy, vieäc thöïc haønh chaân lyù thöù tö cuõng
khoâng heà coù nghóa laø chaám döùt vieäc thöïc haønh
caùc chaân lyù tröôùc ñoù. Nhö ngöôøi voõ só böôùc vaøo
traän quyeát ñaáu vaãn khoâng theå queân ñi nhöõng gì
mình ñaõ tìm hieåu veà ñoái phöông, bôûi vì chính
nhöõng ñieàu ñoù cuõng goùp phaàn quan troïng trong
vieäc mang laïi chieán thaéng.
Do ñoù, quaù trình thöïc haønh Ñaïo ñeá vaãn caàn
thieát phaûi ñöôïc keát hôïp vôùi söï thöïc haønh caùc chaân
lyù tröôùc ñoù. Caøng hieåu saâu veà baûn chaát khoå ñau
cuûa ñôøi soáng cuõng nhö nguyeân nhaân vaø söï sinh
khôûi cuûa noù, chuùng ta caøng coù ñoäng löïc maïnh meõ
hôn trong vieäc thöïc haønh caùc phöông thöùc dieät
khoå, maø cuï theå laø thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Noùi ngaén goïn laïi, vieäc tìm hieåu Töù dieäu ñeá
coù theå laø moät quaù trình dieãn ra tuaàn töï, nhöng
vieäc thöïc haønh caùc chaân lyù naøy trong ñôøi soáng
laïi nhaát thieát phaûi laø moät quaù trình ñoàng thôøi.
Trong ñoù, söï thöïc haønh moãi moät chaân lyù ñeàu coù
coâng naêng laøm cho ta hieåu roõ vaø saâu saéc hôn
caùc chaân lyù khaùc. Chaúng haïn, khi thöïc haønh Baùt
chaùnh ñaïo ñeå dieät tröø khoå ñau, ta môùi thöïc söï coù
ñöôïc nhöõng kinh nghieäm thöïc tieãn ñeå quaùn saùt
vaø thaáy roõ söï dieät maát cuûa moät phaàn khoå ñau naøo
ñoù. Vaø ñaây laïi chính laø phaïm vi thöïc haønh cuûa
chaân lyù thöù ba: Dieät khoå ñeá.
Vaø nhö ñaõ ñeà caäp ñeán trong moät phaàn tröôùc,
quaù trình thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo cuõng phaûi
dieãn ra moät caùch ñoàng thôøi vaø toaøn dieän nhö vieäc
thöïc haønh Töù dieäu ñeá.
Maët khaùc, khi ta thöïc haønh 8 phöông thöùc
chaân chaùnh trong Baùt chaùnh ñaïo thì cuõng ñaõ bao
haøm trong ñoù nhöõng phaàn lieân quan ñeán Khoå ñeá,
Taäp khoå ñeá vaø Dieät ñeá. Chaúng haïn nhö, khoâng
theå xem laø coù ñöôïc chaùnh kieán khi chöa hieåu roõ
ñöôïc Khoå ñeá, bôûi vì khoâng hieåu ñöôïc Khoå ñeá cuõng
coù nghóa laø coøn oâm giöõ nhaän thöùc sai laàm veà baûn
chaát cuûa cuoäc soáng, vaø nhö theá thì chöa theå xem
104
105
Vì sao toâi khoå?
laø thöïc haønh chaùnh kieán. Töông töï, quaù trình
thöïc haønh chaùnh tö duy khoâng theå khoâng bao
goàm vieäc suy xeùt veà nhöõng nguyeân nhaân vaø söï
sinh khôûi cuûa khoå ñau (Taäp khoå ñeá) hay söï dieät
maát cuûa khoå ñau (Dieät ñeá).
Maët khaùc, trong moät chöøng möïc naøo ñoù, söï
phaân bieät ranh giôùi giöõa chaùnh kieán vaø chaùnh tö
duy khoâng phaûi bao giôø cuõng roõ neùt, vaø nhöõng
hieåu bieát, nhaän thöùc ñuùng veà Töù dieäu ñeá coù theå
xem nhö thuoäc veà phaïm vi cuûa caû hai phöông
thöùc thöïc haønh naøy.
Cuõng vaäy, khi nhìn moät caùch toång quaùt veà
8 phöông thöùc thöïc haønh trong Baùt chaùnh ñaïo,
chuùng ta seõ thaáy roõ moät söï töông quan, gaén boù
vaø hoã töông laãn nhau, ñeán noãi vieäc thöïc haønh
moãi moät phöông thöùc ñeàu bao haøm trong noù moät
hay nhieàu phaàn cuûa caùc phöông thöùc khaùc. Chaúng
haïn, chuùng ta khoâng theå thöïc haønh chaùnh ngöõ
neáu khoâng coù chaùnh kieán vaø chaùnh tö duy, bôûi vì
lôøi noùi thaät ra chæ laø moät söï bieåu hieän cuûa nhöõng
gì ñaõ coù trong tö töôûng. Maët khaùc, vôùi moät loái
soáng buoâng thaû, khoâng thöôøng xuyeân kieåm soaùt
tö töôûng, lôøi noùi vaø vieäc laøm cuûa baûn thaân, baïn
cuõng khoâng theå naøo thöïc haønh chaùnh nieäm. Do
ñoù, tieàn ñeà nhaát thieát phaûi coù laïi laø söï tu taäp
chaùnh nghieäp vaø chaùnh maïng.
Thöïc haønh Baùt chaùnh ñaïo
Chuùng ta coù theå vaän duïng söï quaùn xeùt nhöõng
moái töông quan giöõa caùc phöông thöùc trong Baùt
chaùnh ñaïo nhö moät phöông phaùp thöïc haønh ñeå
hieåu saâu xa hôn veà giaùo phaùp naøy. Thöïc haønh söï
quaùn xeùt naøy seõ giuùp chuùng ta daàn daàn thaáy roõ
ñöôïc nhöõng moái töông quan taát yeáu trong vieäc
thöïc haønh caùc phöông thöùc. Cho ñeán moät luùc naøo
ñoù, ta seõ thöïc söï töï mình nhaän roõ ñöôïc laø moãi
moät phöông thöùc ñeàu bao haøm trong noù nhöõng
phöông thöùc khaùc, vaø söï thöïc haønh khoâng theå
taùch bieät thaønh töøng phöông thöùc rieâng leû khaùc
nhau.
Vaø khi nhaän roõ ñöôïc ñieàu naøy, chuùng ta cuõng
seõ ñoàng thôøi ruùt ra ñöôïc moät kinh nghieäm thöïc
tieãn laø: Moïi giaùo phaùp ñeàu khoâng ñi ngoaøi muïc
ñích mang laïi cho chuùng ta moät cuoäc soáng toát
ñeïp, an vui hôn, nhöng ñeå coù ñöôïc keát quaû ñoù
thì khoâng coù caùch naøo khaùc hôn laø phaûi noã löïc
thöïc haønh ñuùng theo giaùo phaùp. Vaø do ñoù, söï
thöïc haønh luoân luoân laø yeáu toá quyeát ñònh ñoái vôùi
nhöõng lôïi ích maø moät giaùo phaùp coù theå mang laïi
cho chuùng ta trong ñôøi soáng.
106
107
Muïc luïc
Thö ngoû .................................................... 5
Lôøi noùi ñaàu ............................................. 11
Caâu hoûi vöôït thôøi gian... .......................... 15
Ñôøi laø beå khoå... ..................................... 19
Nhaän dieän khoå ñau ................................. 25
Nhöõng nguyeân nhaân saâu xa ..................... 33
Vì sao toâi khoå? ........................................ 39
Ñoái trò khoå ñau ........................................ 46
Töù dieäu ñeá .............................................. 50
Thöïc haønh chaân lyù thöù nhaát: Khoå ñeá ....... 55
Thöïc haønh chaân lyù thöù hai: Taäp khoå ñeá ... 60
Thöïc haønh chaân lyù thöù ba: Dieät khoå ñeá 64
Thöïc haønh chaân lyù thöù tö: Ñaïo ñeá ........... 66
1. Thöïc haønh Chaùnh kieán................... 70
2. Thöïc haønh Chaùnh tö duy ................ 76
3. Thöïc haønh Chaùnh ngöõ ................ 79
4. Thöïc haønh Chaùnh nghieäp ............... 82
5. Thöïc haønh Chaùnh maïng ................. 84
6. Thöïc haønh Chaùnh tinh taán ............. 89
7. Thöïc haønh Chaùnh nieäm ................ 91
8. Thöïc haønh Chaùnh ñònh .................. 95
Trình töï thöïc haønh ................................ 100
108
Bạn đang đọc truyện trên: Truyen2U.Pro